Ch’utirisanem

K’ïy taq ch’owenïk chi rij chajinem datos pa generative KI yetikirisan rik’in ri provider: ¿Akuchi’ k’o wi ri server? ¿Ri okitzij nokisäx richin tijonïk? ¿Janipe q’ij nuyäk ri modelo ri chat? Nïm rejqalem re taq k’utunïk. Po yalan e q’ëq we nab’ey yan xe’ok tz’aqät taq wuj, taq kaxan tz’ib’ o taq cholaj ch’ab’enïk pa contexto, akuchi’ man xenik’öx ta.

ChocoPolitico nub’ij chi re re k’ojlib’äl «Flaschenhals vor dem Modell». [1] Ri europäische Datenschutz-Grundverordnung nrajo’ jun rub’eyal okisaxik chuqa’ ch’utinirisaxik datos; ri personal taq datos rajowaxik e ütz, e okel chuqa’ xa xe janipe rajowaxik richin ri rayib’äl. Chuqa’ nrajo’ chajinem datos pa runuk’ik na’ob’äl chuqa’ pa utziläj taq nab’ey taq nuk’ulem. [2]

Ruma re’, FlameP ruk’wan jun ch’ajch’öj cholaj: nab’ey tijikib’äx ri rayib’äl chuqa’ espacio, k’a ri’ kejach chuqa’ kech’utinirisäx ri taq etamab’äl, k’a ri’ tib’an ri ya’on q’ij contexto, chuqa’ xa pa ruk’isib’äl tisik’ïx jun modelo.

1. Ri Prompt man ja ta ri rutikirib’äl

Jun Prompt nitz’et achi’el xa jun rutzijol. Pa técnico, ri qitzij contexto richin modelo nitikïr ruk’wan nïm chik: ojer taq rutzijol, taq wuj jotal, ruwachinik kanoxïk, datos richin ruwäch winäq, natab’äl o rupam taq samaj tunun.

Rik’in re’ nijäl ri k’utunïk chi rij chajinem datos. Man xa ta ri cholan tzij nitz’et rajowaxik nik’öx, xa chuqa’ ri molonem ri nub’än jun sistema pa ewanïk.

Toq jun KI nïm chuwäch man k’ayew ta ronojel «retaman», nïm chuwäch ri rayib’äl richin ri datos junelïk e k’o we rajowäx. Po ri molonem man jun rayib’äl ta. Jun etamab’äl tikirel okel pa jun espacio, man rajowaxik ta pa jun chik, chuqa’ man ya’on ta q’ij pa jun rox.

2. Nïm contexto man pa ruyonil ta ja ri ütz

Ri taq modelo jutaqil nikito’ ki’ rik’in rajowaxik contexto. Xa xe re’ aninäq nok sachinäq rub’eyal: janipe nïm, ja ri ütz.

Yalan k’ïy contexto xa chuqa’ tikirel yeruk’äx ri taq tzolin tzij. Ri nïm taq k’utunïk yesach pa taq ko’öl wachinäq, ri ojer taq etamab’äl k’a yesamäj na chuqa’ ri ewan taq etamab’äl ye’okisäx xa chuqa’ we jun ch’utirisan ch’utirisanem ta ruk’ül.

Ruma ri’, ri jub’a’ okisaxik datos man xa ta jun chajinem. Jun rub’eyal nik’onem utziläj. Jun ütz nuk’un contexto ruk’wan ri rajowaxik richin ri qitzij samaj chuqa’ rik’in na’oj nuya’ kan ri ch’aqa’ chik.

3. Ri chajinem pa wawe’ man nuchojmirisaj ta ronojel

Jun man k’ayew ta k’ulelan na’oj nub’ij: We pa wawe’ nisamajïx, xchojmir ri k’ayewal. Ri samajinem pa wawe’ nitikïr nuch’utinirisaj ütz ri risk richin aj ch’aqa’ taq taqoj chuqa’ yakb’äl. Ruma ri’ nïm rejqalem chi re FlameP.

Po jun modelo pa wawe’ chuqa’ nitikïr nutz’ët yalan k’ïy datos. Chuqa’ pa wawe’ ri taq samaj tikirel itzel yenuk’, ri etamab’äl tikirel nijalwachïx o ri taq ruwachinik tikirel niya’ chi re ri sachinäq winäq. Ri k’ojlib’äl yakb’äl man nuq’axaj ta jun rub’eyal okisaxik ni xa taq ya’oj q’ij.

Chuqa’ ri aj ch’aqa’ samajinem man xa ta ruma ri’ majun junanelanel. Chi kikojol ri rajowaxik e k’o ruxe’el taqanel tzij, contrato, técnicos taq chajinem, janipe datos, taq rub’eyal yujunem chuqa’ ri qitzij samaj. Ruma ri’, FlameP man rajowaxik ta nuk’ayij ri man k’ayew ta ajilab’äl «wawe’ junam rik’in ütz chajinïk».

4. Achike nub’än FlameP rik’in re’

FlameP nutz’ët ri contexto achi’el jun yonil wachinäq rajowaxik nichajïx.

Nab’ey, junjun espacio niya’ jun ch’ob’el rayib’äl. Ri etamab’äl man tikirel ta nok chupam xa ruma chi k’o pa jun chik k’ojlib’äl pa ri cuenta.

Ruka’n, ri etamab’äl nijach chuwäch nokisäx jun modelo. Personal taq tz’ib’anïk, ewan taq rutzij proyecto chuqa’ jaqäl etamab’äl nikajo’ jalajöj taq rub’eyal.

Rox, ri sistema rajowaxik nitikïr nuch’utinirisaj. Pa ruk’exel jun tz’aqät wuj, rik’in jub’a’ xa jun ya’on q’ij ch’utirisanem ruk’ül; pa ruk’exel jun b’i’aj, juley taq b’ey jun samaj; pa ruk’exel ronojel jun cholaj, jun q’aton peraj.

Rukaj, rajowaxik nitz’et achike taq ruxe’el tzij ye’ok pa jun samaj KI. Ri winaqi’ rajowaxik yetikïr nikelesaj junjun ruxe’el tzij o nikik’waj chuwäch ri samaj akuchi’ man k’o ta modelo.

Ro’, ri taq ya’oj q’ij man junelïk ta yesamäj. Ri ya’oj q’ij richin contexto nik’ül rupalem, rayib’äl chuqa’ q’ijul.

5. Ri chajinem nrajo’ q’atonïk, po ri ütz ruwäch

Junjun chik k’utunïk tikirel noyowal. We jun sistema nujäq jun wuj richin chajinem datos pa junjun cholan tzij, ri winaqi’ xa xtikitz’apij ri taq k’utunïk o xke’ok pa man chajin ta taq samajib’äl.

Ri na’oj k’o pa utziläj taq nab’ey nuk’ulem. Ri ewan taq peraj ch’utin okem nikitikirisaj. Ri jutaqil man nïm ta kirisk taq samaj tikirel niya’ q’ij chi ke pa jun ch’ob’el rub’eyal. Po jun man oyob’en ta jaloj richin rayib’äl o k’ulunel, rik’in na’oj nub’än q’atonïk.

FlameP man rajowaxik ta yeruwe’ re taq rub’eyal. Jun ko’öl rutzijoxkil achi’el «Richin re ch’utirisanem, oxi’ retal taq wuj ye’okisäx pa wawe’» nïm okel chuwäch jun relik retal chajinem.

6. K’isb’äl: Nab’ey ri contexto, k’a ri’ ri modelo

Ri chajinem datos man nitz’aqatisäx ta pa ruk’isib’äl rik’in jun jeb’ël tzujunem. Nitikirisan rik’in ri cha’oj richin achike tikirel retamaj jun sistema.

Ri rub’eyal FlameP ja re’:

K’utunel nab’ey tzijMajun modelo pa ruyonil nuk’ül ronojel ri k’o. Ri contexto nib’an richin jun ch’ob’el rayib’äl, nich’utinirisäx, niq’at chuqa’ nik’ut.

Re’ man nub’än ta chi KI ronojel retaman. Nub’än chi ri rokisaxik nïm ruk’wan junanelanel.

Ruxe’el taq tzij

K’utunel nab’ey tzij[1] Andreas Degenhardt. Der Flaschenhals vor dem Modell. ChocoPolitico/LinkedIn, 24. Juni 2026.
K’utunel nab’ey tzij[2] Europäische Union. Datenschutz-Grundverordnung, Verordnung (EU) 2016/679, yalan ri Artikel 5 chuqa’ 25.
K’utunel nab’ey tzij[3] NIST. Artificial Intelligence Risk Management Framework: Generative Artificial Intelligence Profile, NIST AI 600-1, Juli 2024.