Achike nuchajij ri uk’ojlemal?

1. Ri etamab’äl majub’ey man xk’oje’ ta ruk’ojlemal pa nik’aj

Man rajowaxik ta niqaya’ pa qana’oj chi chuwäch KI xk’oje’ jun majun rumak ruk’ojlemal etamab’äl.

Jun úwuj q’ij nuq’ät achike rutzijol niq’alajin pa nab’ey ruxaq. Jun tijonel nuq’ät achike taq cholna’oj yekisik’ij ri rutijoxela’. Google nucholajij ri taq ruwäch kanoxïk. Jun telewächib’äl nuq’ät achike nuya’ oxi’ ch’utiramaj richin nitzijon. Ri nan tat nikitzijoj ri ruwach’ulew chi ke ri kalk’wa’l pa ri kina’oj. Ri taq na’ojil wuj nikichojmirisaj achike taq samaj nikitaluj.

Ri winäq jutaqil ek’as pa cha’on taq qas k’ojlemal.

Ri k’ak’a’ man ja ta chi nicha’ ri etamab’äl.

Ri e k’ak’a’ ja ri aninäq samaj, ri kijujunal winäqil chuqa’ ri man q’alaj ta re cha’oj re’.

Jun úwuj q’ij nutz’ajb’a’ ri junam nab’ey ruxaq chi ke ok’al chi ok’al chi lajuj winäq.

Pa na’oj, jun KI nitikïr nutz’ük jun jalajöj nab’ey ruxaq chi re chi kijujunal winäq.

Chuqa’ majun chik, xa xe ri q’inoj, rajowaxik ta retaman janila yejalajöj ri taq nab’ey ruxaq.

Re’ yalan nuk’ëx ri k’utunïk chirij chuq’a’.

2. Tiqatz’eta’ jun man k’ayew ta k’utunïk

Jun winäq nuk’utuj:

“La rajowaxik ninya’ kan ri nusamaj?”

Ri k’utunïk k’o waqi’ tzij chupam.

Xa xe chi ri tikirel tzolinïk nuxïm ri achike chik retaman ri q’inoj.

Rik’in jub’a’ retaman chi rik’in ik’ man ütz ta ruk’u’x ri winäq.

Rik’in jub’a’ retaman achike rub’anon ri rupwaq.

Rik’in jub’a’ nunataj chi pa ka’i’ wuqub’ix kan xutzijoj jun oyowal rik’in ri ajk’amöl rusamaj.

Rik’in jub’a’ retaman chi e k’o oxi’ ral.

Rik’in jub’a’ pa ojer taq tzijonem xuch’ob’ chi ri jikilem qas nïm rejqalem chi re.

Rik’in jub’a’ retaman achike taq samaj e jaqäl.

Rik’in jub’a’ retaman chi ri rusamaj tinamït tajin nrelesaj taq samaj.

Rik’in jub’a’ xa jun peraj chike re taq wachinäq re’ retaman.

Chuqa’ rik’in jub’a’ man ütz ta nunataj jun wachinäq.

Ri q’alaj k’utunïk junam nik’oje’.

Ri uk’ojlemal nuk’ëx ri tzolinïk.

Ja ruma re’ ri natab’äl tajin nok jun nimaläj peraj ri k’ak’a’ taq q’inoj KI. Jun k’ak’a’ nik’onïk chirij taq nuk’ulem natab’äl chi ke ri taq KI agent man nusol ta rij natab’äl achi’el xa jun yakb’äl ojer taq tzijonem, xa xe chi achi’el jun ajilab’äl rub’eyal ruyakik, runuk’ik chuqa’ ri cha’on rukanoxik chik etamab’äl. Ri tzij “cha’on” ja ri qas nimaläj. Jun q’inoj majub’ey nitikïr nuta’ ronojel pa jun ramaj. Rajowaxik nucha’. [2]

Chuqa’ ri cha’oj nub’ij ri ya’ik ejqalem.

3. Ri qas tzolinïk nitikir chuwäch ri tzolinïk

Toq wakami yojtzijon rik’in jun nïm ruchuq’a’ q’inoj KI, k’ïy taq ruwäch yetikïr nikiq’ät achike nik’ut pa ruwächib’äl pa ruk’isib’äl.

Nab’ey k’o ri tijon k’amb’äl na’oj rik’in ri taq ximonïk retaman pa ajilab’äl.

Pa ruwi’ re’ yetikïr yek’oje’ ri taq rub’eyal ri ya’öl.

Chuqa’ ye’ok ri taq pixab’ re ri chokoy akuchi’ nokisäx ri k’amb’äl na’oj.

K’a ri’ napon ri jikïl k’utunïk.

Rik’in jub’a’ ye’ok etamab’äl petenäq pa taq wuj o taq cholk’üt tzij.

Rik’in jub’a’ e k’o yakon taq etamab’äl chirij ri winäq.

Rik’in jub’a’ ri q’inoj nrokisaj taq kanob’äl, rutzij taq nimamolaj, cholq’ij, taqoya’l o ch’aqa’ chik taq samajib’äl.

K’a ri’ rajowaxik niq’at achike chike re’ k’o rejqalem chi re ri jikïl k’utunïk.

Pa ruk’isib’äl yeqatz’ët juwinaq tzij.

Xa xe chi man pa ruyon ta yeqatz’ët ri k’ïy taq q’atoj tzij ri xkib’än chi xe’ux ri jikïl juwinaq tzij.

Toq nunik’oj ri taq q’inoj winäq-KI, ri aj Estados Unidos National Institute of Standards and Technology nuq’alajirisaj chi ri k’ïy ruwäch rub’anikil winäq nitikïr nuya’ kan rajowaxik uk’ojlemal toq nik’ex pa ajilab’äl taq k’amb’äl. Ruma ri’ NIST nuk’utuj q’alaj taq kisamaj chuqa’ kiq’eleb’al winäq, chuqa’ runik’oxik ri rub’eyal taq q’atoj tzij pa ronojel ruk’aslemal jun q’inoj KI. [3]

Re’ jun nimaläj k’utunïk.

Xa xe chi wakami ri k’ayewal pa ri jun chik rub’ey chuqa’ qas k’o ruchuq’a’.

Ri uk’ojlemal man xa ta nitikïr nisach.

Chuqa’ tikirel nitz’aqatisäx uk’ojlemal.

Chuqa’ rik’in jub’a’ ri winäq man nretamaj ta ri jun ni xa ri jun chik.

4. Ojer rajowaxik niqak’ëx ri nutz’ët jun winäq

Ri xrajo’ nuch’äk kina’oj winäq rajowaxik k’o rokib’al pa ri taq kik’amab’ey etamab’äl.

Taq úwuj q’ij.

Telewächib’äl.

Taq taluy.

K’utb’äl loq’oj.

Taq kanob’äl.

Taq ajilab’äl molojri’ïl.

Ri rupwaqil taq nuk’uche’el ajilab’äl yakb’äl yan xub’än jun nïm samaj rik’in re’. Ri taq tzij yecha’, yechol chuqa’ yejikib’äx chi kijujunal winäq.

Ri tz’ukunel KI nutz’aqatisaj jun k’ak’a’ ruwäch.

Man xa ta nucha’.

Nutz’ib’aj tzij.

Re’ jun qas nimaläj jaloj.

Jun rub’eyal pixab’ rik’in jub’a’ nuq’ät achike cholna’oj niqatz’ët chik.

Jun tz’ukunel KI nitikïr pa ok’al cholna’oj nutz’ib’aj jun yonil tzolinïk qas nuk’äm ri qa k’utunïk.

Ri nab’ey ruk’ojlemal etamab’äl nisach chirij jun tunuj tzij.

Man rajowaxik ta chik yeqak’ül lajuj xe’el tzij.

Jun tzolinïk niqak’ül.

Re’ man k’ayew ta.

Chuqa’ ja ruma ri’ k’o ruchuq’a’.

5. Achike qas nuq’ät achike man k’o ta?

Chwe re k’utunïk re’ q’axinäq nïm rejqalem chuwäch k’ïy taq ch’owen chirij sachna’oj.

Rik’in jub’a’ tikirel niqïl jun man qas ta etamab’äl.

Q’axinäq k’ayew ri rilïk jun etamab’äl ri majub’ey xqatz’ët.

Tiqach’obo’ chi niqak’utuj chi re jun KI taq na’oj pa rutzil jun jikïl rub’eyal ruchuq’a’.

Nuya’ lajuj qas taq na’oj chi qe.

Majun chike e tz’ukun.

Xa xe chi rik’in jub’a’ e majun oxi’ qas rajowaxik taq na’oj chirij.

La man qas ta ri tzolinïk ruma ri’?

Man rajowaxik ta.

La tz’aqät?

Mani.

La k’a nitikïr na nuch’äk ri qa q’atoj tzij?

Qas ja’.

Ruma ri’ ri ch’akoj na’oj man xa ta nitikir rik’in jun tz’ucuj tzij.

Nitikir chik rik’in ri cha’oj.

Qetaman re’ pa ri kitijonem winäq. Jun ajch’ojinel pa q’atb’äl tzij man rajowaxik ta nutz’uc tzij richin nuk’üt ri qas ütz taq wachinäq chi re ri ruch’ab’en winäq. Ri k’utb’äl loq’oj man rajowaxik ta nub’ij chi majun itzel rub’anikil jun wachinäq. K’ïy mul xa rajowaxik man nub’ij ta ri itzel taq rub’anikil.

KI nitikïr nub’än nïm samaj rik’in re ruwäch cha’oj re’.

Chuqa’ nitikïr nub’än chi kijujunal winäq.

6. Ri k’ayewal man xa ta ri ya’öl

Janila man k’ayew ta nub’än we nitzijöx xa jun b’anob’äl tzij chirij itzel taq nimamolaj samajib’äl.

Ri chuq’a’ pa ruwi’ uk’ojlemal jachon.

Ri ajb’anonel ri k’amb’äl na’oj nuq’ät ri tijonïk chuqa’ ri ruxe’el rub’anikil.

Ri ajk’amöl jun chokoy rik’in jub’a’ nuq’ät ch’aqa’ chik taq rub’eyal chuqa’ xe’el tzij.

Ri taq nimamolaj nikichojmirisaj achike kitzij nikixïm.

Ri taq kanob’äl nikik’ëx achike ch’aqa’ chik etamab’äl nilitäj.

Ri taq b’anel tzij chuqa’ taq talunel tzij nikichojmirisaj achike etamab’äl q’alaj k’o.

Ri taq ajpop nikib’än taq ruchi’ pa ruch’ojib’al.

Chuqa’ pa ruk’isib’äl ri winäq ruyon nuch’äk ri uk’ojlemal rik’in ri ruk’utunik, ri rutzij chuqa’ ri ojer taq ruq’atoj tzij.

Ruma ri’ ri jeb’ël k’utunïk man ja ta:

Achike nuchajij ri KI?

Ri q’axinäq jeb’ël k’utunïk ja re’:

Achike nuchajij achike peraj ri uk’ojlemal?

Ruma pa ri k’ak’a’ taq q’inoj KI, rik’in jub’a’ re chajinïk re’ majub’ey xtik’oje’ ronojel pa ruq’a’ jun yonil molaj.

7. Ri natab’äl nub’än q’axinäq awichin

Jun KI majun runatab’al retaman ri wakami nuk’utunik.

Jun KI k’o runatab’al rik’in jub’a’ retaman ri nub’anob’al.

Re’ nitikïr yalan k’o rokisaxik.

Jun winäq rik’in jun man k’ïy ta nilitäj yab’il man rajowaxik ta jutaqil nutzijoj chik ronojel ri ruk’aslemal yab’il pa chi kijujunal tzijonem.

Jun ajk’ayij man rajowaxik ta jutaqil nusol rij ri runuk’ulem rumolaj.

Jun xtän tijoxel nitikïr nisamäj ik’ rik’in jun to’onel tijonel ri retaman ri retal rutijoxik.

Jun ixöq pa Iximulew nitikïr nitzijon pa ri ratzijob’al rik’in jun q’inoj ri nuta’ ri ruk’ojlemal pa rach’alal chuqa’ pa rutinamït, pa ruk’exel jutaqil nuya’ tzolinïk chi re ri achi’el tz’ib’an chi ke winäq pa California.

Ri uk’ojlemal nitikïr nub’än ri KI q’axinäq achi’el winäq chuqa’ q’axinäq to’onel.

Xa xe chi re junam rub’eyal re’ k’o jun chik ruwäch.

Toq q’axinäq wetaman ruma jun q’inoj, q’axinäq ütz nitikïr nupaj achike etamab’äl xtich’akon pa nuwi’.

Man rajowaxik ta richin nuch’äk ri nuna’oj.

Xa rajowaxik k’o jun rayib’äl richin ütz samaj.

Ramaj k’ojlemal.

Tikirel nuloq’.

Ruya’oj q’ij.

Rutz’aqatisaxik jun ch’ab’enïk.

To’onïk pa tinamït na’oj.

Rub’anikil rutzil k’aslemal.

Rayib’äl richin sipanïk.

K’a ri’ ri kijujunal nuk’ulem aninäq nok ch’akoj na’oj.

8. Ri q’axinäq nimaläj etamab’äl rik’in jub’a’ ja ri rurayib’al ri q’inoj

Jutaqil niqaya’ qana’oj pa taq tzij.

Achike taq nutzij k’o rik’in jun KI?

Xa xe chi junam nïm rejqalem ri:

Achike rajowaxik nutz’ük rik’in re taq tzij re’?

Jun k’amab’ey b’ey retaman akuchi’ in k’o wi. Nab’ey re’ man ütz ni man itzel ta.

We ri rurayib’al ja aninäq nuk’waj pa wochoch, jalajöj nrokisaj re etamab’äl re’ chuwäch we ri ajk’amöl nitoj richin nuk’waj chuwäch jujun k’ayib’äl.

Junam ri taq tzij.

Jalajöj ri rayib’äl richin ütz samaj.

Rik’in tz’ukunel KI q’axinäq k’ayew nitz’et re jaloj re’, ruma ri q’inoj nitzijon qa rik’in.

Ri ch’ab’äl nuya’ na’oj chi k’o jun qatzij rachib’il.

Jun qatzij rachib’il achi’el k’o taq ruxe’el runa’oj.

Pa ruk’exel, jun ajilab’äl q’inoj k’o taq rurayib’al eyakon chupam rik’in ri b’anonem, ri tijonïk, ri ruwächib’al wachinäq chuqa’ ri uk’ojlemal okisaxik.

Jutaqil ri winäq man nutz’ët ta re runuk’ulem taq rayib’äl re’.

Ja ruma re’ man tz’aqät ta niq’alajirisäx xa chi yojtzijon rik’in jun KI.

Jantape’ q’axinäq rajowaxik xtiqetamaj achike qas nupatänij re q’inoj re’.

9. Ri awichin to’onel jun na’ojil tinamït

Niqa’ajo’ niq’eleb’ej ri awichin taq to’onel KI achi’el ri jun chik rupam ruwäch ri na’owinäq oyonib’äl.

Re’ nuqajisaj ri rejqalem.

Pa jun q’ij, jun awichin to’onel nitikïr nuq’ät pa nimaq’a’ achike taq rutzijol nuch’utirisaj chi qe.

Nitikïr nuya’ rejqalem ri taq qataqoya’l.

Nitikïr nuk’utuj taq molojri’ïl.

Nitikïr nujunamaj taq k’utunïk.

Nitikïr nupaj achike taq chajinem pwäq e ütz.

Nitikïr nucholajij etamab’äl aq’omab’äl.

Nitikïr nuq’ät achike taq k’utunïk samaj e ütz achi’el.

Nitikïr nub’ij chi qe achike taq rub’inik tinamït na’oj rik’in jub’a’ e qas.

Nitikïr yeruto’ ri qalk’wa’l pa ketamab’al.

Chi kijujunal re taq samaj re’ k’o rokisaxik.

Pa junam nikitz’ük jun chik wachinäq.

Jun q’axanel chi kikojol winäq chuqa’ qas k’ojlemal.

Chuqa’ ri taq q’axanel k’o kichuq’a’.

Ruma ri’ ri k’utunïk achike nupatänij jun awichin to’onel KI rik’in jub’a’ xtok jun chike ri q’axinäq nimaläj taq k’utunïk chirij wachinäq pa ri taq junab’ petenäq.

Ri ya’öl?

Ri ajloq’ol k’utb’äl?

Ri ajya’öl samaj?

Ri ajpop?

Ri winäq?

O jun tunuj chike konojel?

10. Ri ruch’ojib’al Europa nretamaj jun peraj ri k’ayewal

Ri AI Act re Europa nuq’ät jujun taq rub’eyal KI richin yech’äk kina’oj o yesub’ ri winäq, toq re’ qas nuyoj ri kitikirib’al richin nikib’än q’alaj taq q’atoj tzij chuqa’ ruma ri’ nub’än, o qas rik’in jub’a’ xtub’än, nimaläj k’ax. Chuqa’ re ruch’ojib’al re’ nuya’ pa nïm k’ayewal ri jujun taq q’inoj ri yerajo’ nikik’ëx ri taq relik cha’oj, k’utunïk tinamït o ri kib’anikil ajcha’onela’. [4]

Re’ k’o runa’oj.

Xa xe chi ri ch’akoj na’oj q’aton pa ruch’ojib’al xa ja ri ruk’isib’äl ruchi’ jun janila nïm k’ojlemal.

Chi kikojol ri nik’aj etamab’äl chuqa’ ri q’aton ch’akoj na’oj k’o jun janila nïm ruk’ojlemal ya’on q’ij ch’akoj na’oj.

Jun ajpixab’ chajin pwäq nrajo’ nuch’äk na’oj.

Jun ajpop nrajo’ nuch’äk na’oj.

Rik’in jub’a’ jun ajkun nrajo’ nuch’äk runa’oj jun yawäb’ richin nuk’ül jun aq’omanïk.

Ri nan tat nikajo’ nikich’äk ri kina’oj kalk’wa’l.

Ri taq talunel tzij nikicha’ taq na’oj.

Ri taq nimamolaj nikik’üt ri taq kiwachinäq rik’in ütz wachib’äl.

Man ronojel ta ch’akoj na’oj ja ch’akoj na’oj rik’in sub’unïk.

Ruma ri’ ri k’ayewal rik’in KI man ja ta ruq’atik ronojel ch’akoj na’oj.

Re’ man tikirel ta ni man k’o ta runa’oj.

Ri nimaläj samaj ja ruq’alajirisaxik chuqa’ ruchajixik ri ch’akoj na’oj.

11. Niqajo’ jun k’ak’a’ na’oj chirij jamäl etamab’äl

Najäy ramaj ri jamäl etamab’äl xq’eleb’ëx achi’el okem.

La nitikïr ninsik’ij jun úwuj q’ij?

La nitikïr nink’utuj jun ruxaq k’amaya’l?

La nitikïr ninloq’ jun wuj?

La nitikïr nink’utuj taq wuj chi re jun ajawarem?

Pa ruq’ijul tz’ukunel KI, rik’in jub’a’ ri okem man tz’aqät ta chik.

Ruma pa na’oj tikirel k’o qokem pa b’iyin chi b’iyin chi mil taq wuj, xa xe chi pa qas samaj xa niqatz’ët ri nucha’ jun q’inoj chi qe.

K’a ri’ jun rukab’ jamäl nik’oje’ nimaläj:

Ri jamäl richin tikirel niqak’ëx ri taq rub’eyal cha’oj.

Ninwajo’ tikirel wetaman achike taq xe’el tzij xe’okisäx.

Ninwajo’ tikirel nink’utuj jun chik rutz’etoj.

Ninwajo’ tikirel ninb’ij: Ke’ak’utu’ chwe ri q’axinäq kowil taq na’oj chirij.

Ninwajo’ tikirel yenchomaj ri yakon taq na’oj chwij.

Ninwajo’ tikirel ninjäch ri qas tzij, ri solna’oj chuqa’ ri pixab’.

Ninwajo’ wetaman we e k’o taq rayib’äl k’ayij pa re’.

Rik’in jub’a’ chuqa’ ninwajo’ tikirel yenjunamaj jalajöj taq q’inoj KI rik’in jalajöj taq rutz’etoj.

Man ruma ta chi jun samajib’äl pa ruxe’el man kuqub’äl ta chuwäch jun winäq.

Xa xe chi ri kuqub’äl majun rub’eyal ch’ojinïk pa ruk’isib’äl xa nok ximonïk.

12. Ri uk’ojlemal man rajowaxik ta nok rajawarem ri samajib’äl

Re’ nuya’ jun nimaläj k’utunïk chirij wachib’äl.

Achike qas rajaw ri wajilab’äl natab’äl?

We jun KI pa k’ïy junab’ nretamaj achike rub’eyal nisamäj, ninch’ob’, niq’ät tzij chuqa’ nitzijon, nitikïr jun wachinäq k’o rejqalem.

Man xa ta richin in.

Chuqa’ pa rupwaqil.

Pa jun q’ij ri nuk’ojlemal nitikïr q’axinäq k’o rejqalem chuwäch ri okem pa jun jikïl ruch’ab’äl k’amb’äl na’oj.

Ri taq k’amb’äl na’oj tikirel yek’ex.

Ri nub’anob’al mani.

Ruma ri’ ri ya’öl rajaw ri nuk’ojlemal nuk’ül jun janila nïm ruchuq’a’ richin yinruxïm rik’in.

Ruq’axik pa jun chik q’inoj nub’ij nitikirisäx chik pa wa’ix.

Re’ jun k’ak’a’ ruwäch lock-in.

Man rik’in ta yakb’äl o taq rub’eyal software.

Xa rik’in ri etamab’äl chwij.

Ruma ri’ jun qas ch’owen chirij taqanelil KI pa jun q’ij rajowaxik chuqa’ nusol rij ri tikirel kiq’axaxik ri awichin taq uk’ojlemal.

Ri wajilab’äl natab’äl man pa ruyon ta rajowaxik nok richin ri ya’öl ri ajilab’äl nuyäk.

13. Ri nimaläj k’ayewal man rajowaxik ta jun man qas ta ruwach’ulew

Jujun mul ri rupixab’ Harari nisik’ïx achi’el nub’ij chi pa jun q’ij ri taq samajib’äl xtikitz’ük jun janila nïm tz’ukun ruwach’ulew chuqa’ xtikichajij ronojel ri winäq.

Tikirel nich’ob’, xa xe chi man rajowaxik ta ni pa re ch’owen wakami.

Tz’aqät ri q’axinäq relik ruwäch.

Ronojel q’ij yeqak’ül taq tzolinïk ri chanim e choj.

Ri qa KI q’axinäq qas nuqetamaj.

Nuto’ qaramaq’ij.

Jantape’ q’axinäq ütz nab’ey cha’oj nub’än.

Ruma ri’ jub’a’ niqanik’oj.

K’a ri’ jub’a’ chik.

Man ruma ta chi majun qana’oj.

Xa xe chi ri q’inoj qas nisamäj ri k’ïy mul.

Ja ke ri’ nitikïr ximonïk rik’in nuk’ulem samajib’äl.

Majun pa ruyon nunik’oj ri rutzil ri ya’ chanim nimaq’a’ chuwäch nujäq ri ya’b’äl.

Niqakuqub’a’ qak’u’x chirij ri q’inoj.

Re’ nisamäj ruma e k’o rub’eyal, pajonïk, q’eleb’äl chuqa’ q’alaj chajinïk chirij ri qumab’äl ya’.

Rik’in ri ruk’ojlemal KI, k’a pa nab’ey xak na yojk’o wi pa re k’exoj re’.

Yan yeqayäk ri taq rub’ey ya’.

Xa xe chi k’a man qak’ison ta na ri k’utunïk achike qas nupaj ri rutzil.

14. Ri uk’ojlemal chuqa’ tikirel nub’ij jamäl

Rik’in ronojel ri ch’ojinïk, man rajowaxik ta niqamestäx ri jun chik rub’ey.

Jun chijun KI ri nuya’ ri junam tzolinïk chi ke konojel man pa ruyon ta q’axinäq choj.

Ri winäq yek’as pa jalajöj taq qas k’ojlemal.

Jun ajtikonel ixöq pa Iximulew nrajo’ jalajöj etamab’äl chuwäch ri nrajo’ jun ajpwaqil molaj pa Frankfurt.

Jun moy rub’eyal nutz’ët nrajo’ jalajöj ruwäch k’utunïk chuwäch jun winäq nitzu’un.

Jun k’ak’a’ tijoxel nrajo’ jalajöj q’alajirisanïk chuwäch jun ixöq etamanel.

Jun winäq pa k’ayewal rik’in jub’a’ nrajo’ jun chik ruwäch tzijonem chuwäch jun nukanöj jun choj runik’oxik etamab’äl.

Ruma ri’ ri uk’ojlemal man ja ta ri k’ayewal.

Ri uk’ojlemal jun rajowaxik ruxe’el ütz tzijonem.

Ri k’utunïk ja achike rajaw.

Ri kijujunal nuk’ulem nitikïr nuya’ ruchuq’a’ ri taqanelil toq ri winäq nuchajij.

Nitikïr nuqajisaj ri taqanelil toq ch’aqa’ chik nikichajij.

Ja re junam ajilab’äl rub’eyal re’ rik’in ka’i’ qas jalajöj rejqalem pa na’ojil tinamït.

15. Ruk’isib’äl: Achike k’a nuchajij ri uk’ojlemal?

Ri choj tzolinïk nub’ij:

Majun pa ruyon.

Chuqa’ ja ruma re’ k’ayew ri k’utunïk.

Man qas ta xtiqetamah ri chuq’a’ pa ruwi’ KI we xa yeqatz’ët ri taq k’amb’äl na’oj.

Rajowaxik niqatz’ët ronojel ri rucholajem etamab’äl.

Ri taq ya’öl.

Ri taq tzij.

Ri natab’äl.

Ri taq kanob’äl.

Ri taq rub’eyal.

Ri taq rayib’äl pwäq.

Ri taq ruwächib’al okem winäq.

Ri q’atoj tzij achike etamab’äl qas nok pa jun tzolinïk.

Chuqa’ röj qayon.

Ruma pa qajowab’äl niqaya’ jantape’ q’axinäq uk’ojlemal chi ke re taq q’inoj re’, ruma ri q’axinäq ütz taq tzolinïk qas nikajo’ q’axinäq ütz uk’ojlemal.

Ruma ri’ ri nimaläj oyowal pa ri taq junab’ petenäq rik’in jub’a’ man xtik’oje’ ta chi kikojol winäq chuqa’ samajib’äl.

Rik’in jub’a’ xtik’oje’ chi kikojol ka’i’ taq na’oj chirij KI.

Pa ri jun, ri samajib’äl jantape’ q’axinäq ütz nuqetamaj chuqa’ jantape’ pa ruyon nuq’ät achike etamab’äl k’o rejqalem chi qe.

Pa ri jun chik, chuqa’ ütz nuqetamaj, xa xe chi tikirel niqatz’ët, niqachojmirisaj chuqa’ niqak’ëx achike rub’eyal nokisäx re etamab’äl re’.

Pa ajilab’äl samaj, re ka’i’ q’inoj re’ tikirel janila junam yek’utun.

Pa na’ojil tinamït, qas jalajöj.

Ruma ri’ man tz’aqät ta niqak’utuj we jun KI nub’ij ri qas tzij.

Rajowaxik niqetamaj pa achike qas k’ojlemal nuyäk ri qas rutzij.

Chuqa’ achike xq’aton achike k’o chupam.