¿La Europa nitikïr nuyüq ri uchuq’a’ richin Estados Unidos akuchi’ man nuwachib’ej ta Silicon Valley?

1. Ruk’utunik kanoxïk chuqa’ rub’eyal nik’oxïk

Nab’ey na’oj¿La Europa nitikïr nub’än ruyon ChatGPT?

Pa samajib’äl rub’eyal, jun aj Europa chatbot tikirel. Po k’a man jun yonil aj Europa KI samaj ta.

Nab’ey na’oj¿La Europa nitikïr nuk’ül jun pwaqil jikïl, ajwinaqil k’atzinel chuqa’ jikïl chajin KI runuk’ulem, ri nich’akon kik’in aj Estados Unidos taq plataforma pa cha’on taq k’ayib’äl, nuchajin k’atzinel taq ximonem chuqa’ nuk’ol jun nïm peraj q’i’oj pa Europa?

Re k’utunïk re’ k’o xa wo’o’ ruwäch:

• Samajib’äl kowinem: ¿La Europa nitikïr yerub’än, yerusamajij, yerunik’oj chuqa’ yerujäl kowinäq taq modelos?

• Pwaqil jikïl: ¿La tikirel ye’el pe tikojil chuqa’ k’ayij ri k’o jutaqil ajtojonela’?

• Aj samaj q’i’oj: ¿La ri samajib’äl nuq’i’ ri kisamaj aj Europa k’ayij chuqa’ ajwinäq molaj?

• Jachoj: ¿Achike nuk’ül ri rutzil nïm samaj — ri ajchajinel plataforma, ajk’wayöl, loq’onela’, aj samajela’ o konojel ri winaqi’?

• Jikïl chajinem chuqa’ chajixïk: ¿Achike yerunik’oj ri taq sistema, chuqa’ achike rub’eyal yek’oje’ pa k’ojlemal ri itzel o man oyob’en ta taq kowinem?

Jun na’oj ri xa nutzeqelb’ej ri nab’ey rayib’äl man tz’aqät ta. Europa nitikïr nub’än jun qas kowinäq modelo chuqa’ po nuch’uj pwaqil. Nitikïr yeruk’ül ch’akonel KI taq k’ayij chuqa’ pa junam nusachaj kichuq’a’ winaqi’. Nitikïr yerusamajij aj Europa taq servidores po k’a runuk’ulem ximon rik’in chips, cloudsoftware o modelos taq runuk’ulem.

1.1 Taq ruchi’ ri k’o tzijob’äl

Wakami man tikirel ta qas nik’ox ri pwaqil rub’eyal k’amöl b’ey KI taq k’ayij.

Ri taq k’ayij xa man tz’aqät ta yekitzijoj:

• rajil inferencia chi kijujunal okisanel,

• ri qas ch’akoj chi rij junjun tikojil,

• ri ajil chupan richin kematz’ib’ uchuq’a’,

• rutz’aqatisaxik kisamaj ri taq centro de datos,

• ri ramaj richin kich’utinirisaxik kajil chips,

• rajil majun tojïk ta taq sujunïk,

• rupwaq kanoxïk chi kijujunal kijaloj modelos,

• ruk’iyal ri q’axan pwaq chi kikojol.

Chuqa’ ri q’alajilem pa samajib’äl nikajin pa jujun rub’eyal. Stanford AI Index nub’ij chi, qas pa janila kowinäq taq modelos, ri ruk’iyal tzijob’äl, ramaj tijonïk, código richin tijonïk, kajil parámetros chuqa’ kematz’ib’ samaj k’ïy mul man tz’aqät ta nitzijöx.

Ruma ri’, jun qas ajilanïk achike ruk’iyal pwaq nrajo’ ri samaj modelos o achike ajya’öl wakami k’a xek’oje’ pa 2030, xa jun b’anon qas ajilanïk ta.

Pa ruk’exel, qas tikirel yek’ox:

• rub’eyal pwaq chuqa’ nimaläj samajib’äl,

• runuk’ulem k’ayib’äl chuqa’ taq q’atoj richin okem,

• taq ko’öl k’ojlemal pa uchuq’a’ samajib’äl,

• aj Europa taq sachoj pwaq,

• rajowaxik chuq’a’il,

• rajowaxik governance chuqa’ jikïl chajinem,

• jalajöj taq rub’eyal aj q’atb’äl tzij richin samaj.

2. ¿Achike nub’ij ri nich’ak pa KI ch’akoj?

Ri tzij “Estados Unidos nich’akon pa KI” majun rejqalem we man nitzijöx ta achike k’ayib’äl nik’ox.

Ri ruq’i’oj KI k’o k’ïy ruwäch.

2.1 Kematz’ib’ nimaläj samajib’äl

Pa ruwach’ulew ruxe’el KI e k’o:

• taq centro de datos,

• KI-aceleradores,

• yakb’äl,

• nïm uchuq’a’ taq k’amab’ey,

• tewsanïk,

• rutikirisaxik k’aq’ chuqa’ ximonel rik’in ri k’amab’ey,

• cloudplataforma.

Wawe’ ri aj Estados Unidos taq k’ayij k’o jun nimaläj runuk’ulem rutzil. Amazon, Microsoft chuqa’ Google e k’o kik’in aj chijun ruwach’ulew taq centro de datos, e k’o chik aj k’ayij loq’onela’ chuqa’ ch’akonel taq samaj akuchi’ yetikïr nikito’ rupwaq rutikirisaxik KI kinimaläj samajib’al.

IEA nuch’ob’ chi ri aj chijun ruwach’ulew rokisaxik k’aq’ pa taq centro de datos nitikïr nïm pe pa ruxaq 485 terawatt-hours pa 2025 chi ruxaq 950 terawatt-hours pa 2030. Ruma ri’, ri man paqal ta chuqa’ jikïl chuq’a’il noq jun k’amöl b’ey k’ojlemal richin KI.

Pa aninäq ramaj, Europa majub’ey nuch’äk ri USA pa re ruwäch re’.

2.2 Ajïk modelos fundacionales

Ri ajïk taq modelos kiq’ij yejunumaj:

• rusamajixik ch’ab’äl,

• programación,

• ajilab’äl na’oj,

• wachib’äl chuqa’ silon wachib’äl,

• kanoxïk,

• rokisaxik samajib’äl,

• agentic rub’anik taq samaj.

Chuqa’ wawe’ qas e k’amöl b’ey ri aj Estados Unidos taq k’ayij. Pa junam, pa jujun benchmarks nitz’utin ri kikojol ri qas ütz aj Estados Unidos chuqa’ aj China taq sistema. Stanford AI Index nub’ij chi pa March 2026 ri kikojol ri nab’ey taq modelos ja 2,7 puntos porcentuales, po pa junam nuk’üt ri nïmïk taq k’ayewal chi rij jikilem chuqa’ rub’anon jaloj ri relik taq benchmarks.

USA k’amöl b’ey. Po man tikirel ta niq’alajisäx chi re’ jun samajib’äl nab’eyem ri man tikirel ta nichap.

2.3 Taq plataforma chuqa’ jalwachinïk

Jun modelo noq janila nïm rupwaqil uchuq’a’ toq nijach pa taq plataforma ri e k’o chik.

Microsoft nitikïr nuxïm KI rik’in Azure, Microsoft 365, Windows chuqa’ GitHub. Google k’o rukanoxib’al, rutzijoxik k’ayij, Android chuqa’ Workspace. Amazon ruchin AWS chuqa’ nimaläj k’ayij chuqa’ jalwachinïk taq sistema. Meta yeruchajij aj chijun ruwach’ulew ch’owenïk taq plataforma.

Re taq k’ayij re’ man rajowaxik ta nikitikib’a’ jun k’ak’a’ achib’ilal rik’in loq’onela’ pa majun. Yetikïr yekisuj modelos achi’el ruch’akul tikojil ri e k’o chik chuqa’ nikijach ri kajil pa jalajöj taq samaj.

Jun yonil aj Europa ajb’anel modelo nab’ey majun re b’ey re’.

2.4 Rokisaxik pa taq k’ayij

Ri taq k’ayij majub’ey xa jun modelo nikiloq’.

Nikajo’:

• ximonel tzijob’äl,

• runuk’ulem okem,

• jikïl chajinem taq chajinïk,

• chajinem,

• support,

• jikib’anïk richin jutaqil k’oje’,

• samajelal,

• rutz’aqatisaxik rik’in ri rub’eyal samaj chupan.

Pa re ruwäch re’, ri aj Europa taq k’ayij yetikïr nikichajij jun nïm peraj q’i’oj estape’ ri modelo fundacional petenäq pa USA.

2.5 Etamanel taq okisaxïk

Pa taq samaj achi’el aq’omab’äl, samaj, chuq’a’il, q’atb’äl tzij, jalwachinïk o q’axan tzij, man xa ta ri ajïk ruchuq’a’ modelo ri nich’ob’on.

Ri qas k’o rejqalem ja:

• ajetamanel etamab’äl,

• proprietario taq tzijob’äl,

• certificación,

• jikilem,

• xïm,

• samajelal,

• ri achib’ilal kik’in loq’onela’ ri e k’o chik.

Ruma ri’, USA nitikïr nuchajij ri nimaläj samajib’äl chuqa’ modelos fundacionales taq ruwäch, akuchi’ man pa ruyonil ta yeruchajij ronojel ri taq okisaxïk.

3. Aruma ri USA k’a ri qas k’amöl b’ey

3.1 Pwaq

Ri nab’ey rupwaq Estados Unidos nïm. Stanford AI Index nutz’ib’aj pa 2025 jun aninäq nïmïk aj chijun ruwach’ulew taq rupwaq k’ayij chuqa’ jun qas k’amöl b’ey rusamaj USA.

Ri pwaq nuya’ q’ij chi re:

• nimaläj taq tijonem,

• junam ramaj kanoxïk,

• nïm taq tojïk,

• nïm ramaj rupwaq sachoj,

• nab’ey ruloq’ik ri jub’a’ kematz’ib’ uchuq’a’,

• aj chijun ruwach’ulew jalwachinïk.

3.2 Cho’el ximonem

Ri nimaläj aj Estados Unidos taq k’ayij pa junam yekichajij:

• nimaläj samajib’äl,

• modelos,

• taq plataforma,

• taq okisaxïk,

• wachib’äl kik’in loq’onela’.

Jun yonil ajya’öl modelo rajowaxik pa ruyonil nuk’ül pwaq rik’in ri modelo. Jun ximon k’ayij samajib’äl nitikïr nukisaj jun modelo pa na’ojin rub’eyal estape’ pa jun ramaj man nuyäk ta nïm pwaq pa ruyonil.

3.3 Ri sachoj richin scale-up pa Europa

Ri ruch’ujil Europa man xa ta k’o pa rutikirisaxik taq k’ayij, xa xe’ qas pa kinimirisaxik.

Achi’el ri nik’oxik ruma European Investment Bank, ri aj Europa scale-ups nikimöl ruxaq 50 percent jub’a’ pwaq pa rukajlajuj kijuna’ chuwäch junam taq k’ayij pa San Francisco. Ri sachoj k’o pa jalajöj taq samaj chuqa’ pwaqil taq cholaj.

EIB chuqa’ nub’ij chi ri aj Europa venture-capital janila ko’öl chuwäch ri richin Estados Unidos chuqa’ chi ri ch’akonel taq k’ayij k’ïy mul ye’ok pa kiximonel aj ch’aqa’ amaq’ taq ajya’öl pwaq.

3.4 Aninem

Ri aj Estados Unidos samajib’äl taq k’ayij k’ïy mul aninäq yekik’üt ri taq kitikojil, yekitojtob’ej pa k’ayib’äl chuqa’ k’a ri’ yekutzilaj.

Re rub’eyal re’ nitikïr nuk’ül nimaläj k’ayewal pa jikïl chajinem chuqa’ rutzil. Po pa aninäq rub’eyal software k’ayib’äl, pa junam nuya’ jun nab’ey ramaj.

Ruma ri’, Europa man nitikïr ta nutzolin ri aj Estados Unidos ch’akoj rik’in aj q’atb’äl tzij junamanïk ri k’ïy juna’ yeruk’äm.

4. Aruma ri nab’eyem Estados Unidos man pa ruyonil ta nuch’ob’ ronojel ri k’ayib’äl

4.1 Ri ruchuq’a’ modelo kiq’ij nitikïr nitzolïx

Ri kikojol ri k’amöl b’ey taq sistema xch’utin pa jujun nik’oxïk. Pa junam, ri ojer taq benchmarks kiq’ij aninäq yetz’aqät chuqa’ jujun mul e man jikïl ta chuwäch ruyujul tzijob’äl o na’ojin suk’umanïk.

Ruma ri’, jun samajib’äl nab’eyem nitikïr nïm estape’ man jumul ta nijikib’äx.

4.2 Ri ruk’ayib’al modelos k’a silon

Estape’ OECD nutz’ët q’alaj taq k’axk’ol richin molonïk pa compute, cloudinfrastructure, tzijob’äl chuqa’ ajetamanel winaqi’, chuqa’ nutz’ët ri nikajin taq ajil, más modelos chuqa’ k’a k’ak’a’ okem pa k’ayib’äl.

Ruma ri’, ri más tikirel wachib’äl man jun tz’aqät yonil chajinïk ta, xa xe’:

• jun oligopolístico ruk’u’x nimaläj taq plataforma,

• jujun aj ruwach’ulew o aj q’atb’äl tzij to’on taq ajya’öl,

• jaqäl taq ruwach’ulew modelos,

• etamanel taq k’ayij.

4.3 Ri jaqäl modelos nikichajin ri ximonem

Ri jaqäl taq ralal modelo nikiya’ q’ij chi re:

• aj wawe’ ya’oj,

• yonil jaloj,

• yonil taq tojtob’enïk,

• ko’öl rajil jalwachinïk.

Po International AI Safety Report 2026 nub’ij chi pa jaqäl taq modelos más aninäq nitikïr nelesäx ri taq q’atoj richin jikïl chajinem chuqa’ chi ri ya’on pe taq ralal modelo qas man tikirel ta yetzolin. Ri jaqilem nuq’i’ ch’akoj chuqa’ kanoxïk, po chuqa’ nuyäk ri itzel okisaxïk pa janila kowinäq taq sistema.

4.4 Ri rujachik modelos nuk’ül jun k’ayib’äl kik’in k’ïy ajya’öl

Ri taq k’ayij man rajowaxik ta nikisamajij ronojel samaj rik’in ri más kowinäq modelo.

Jun sistema nitikïr:

• yerusamajij aj wawe’ ri man k’ayew ta taq k’ulwachinïk,

• yerutäq ri ajïk taq samaj chi ke ri man paqal ta modelos,

• yeruk’ol chupan ri k’atzinel taq tzijob’äl,

• yerutäq ri k’ayew man ajïk ta taq k’ulwachinïk chi ke frontier-modelos.

Rik’in re’ nikajin ri rajowaxik chi ronojel ri molaj tixim rik’in jun yonil ajya’öl.

5. Ri k’ayewal rajil chi kiwäch yonil ajb’anela’ modelos

Ri pwaqil k’ayewal pa ruk’ayib’al modelos nipe pa ka’i’ tzolinïk silonem.

5.1 Ri uchuq’a’ ch’akon yan noq man paqal ta

Más ütz taq runuk’ulem, más kowinäq hardware, ko’öl taq modelos chuqa’ ri ch’akoj nikik’äsaj rajil ri kowinem ri etaman chik.

5.2 Ri samajib’äl ruchi’ k’a nrajo’ nïm pwaq

Ri nrajo’ k’a k’oje’ pa ruchi’ modelos rajowaxik:

• yeruchajij nimaläj taq kematz’ib’ molaj,

• yerutoj janila ajetamanel taq molaj,

• yerub’än k’ak’a’ taq rub’eyal tijonïk,

• nutöj ri sachon taq tojtob’enïk,

• yeruk’ül taq sistema richin jikïl chajinem chuqa’ nik’oxïk.

Ri kirajil k’amöl b’ey taq k’ayij aninäq ninïm. Pa junam, ri rajil nimaläj samajib’äl chuqa’ compute aninäq nïm, toq majun jikïl tzijob’äl chi rij ri qas ch’akoj chuqa’ jamäl rujal pwaq.

5.3 Ri inferencia nuk’ül jutaqil taq rajil

Ronojel chik okisaxïk nrajo’ kematz’ib’ uchuq’a’. Ri qas nïm samaj ja:

• nïm taq contextos,

• rusamajixik ch’ab’äl chuqa’ silon wachib’äl,

• nïm reasoning,

• agentic taq sistema rik’in k’ïy kisik’ixik samajib’äl.

IEA nutzijoj chi ri rokisaxik k’aq’ pa taq centro de datos xupïr 17 percent chijun ruwach’ulew pa 2025. Pa junam, ri rokisaxik chuq’a’il pa junjun samaj aninäq nikajin. Po ri nïmïk ronojel okisaxïk chuqa’ nïm compute taq okisaxïk yetikïr yekiyoj ri rutzil re ütz rub’eyal re’.

5.4 Ri rutzijoxik k’ayij jun b’ey, man ja ta ri yonil

Jun majun tojïk ta o man paqal ta ruto’onel loq’onel nrajo’ jun ajtojonel. Re’ nitikïr ja:

• ri okisanel,

• jun aj k’ayij loq’onel,

• jun loq’onel richin rutzijoxik k’ayij,

• jun ajchajinel plataforma,

• jun aj k’ayij wachib’il,

• jun aj q’atb’äl tzij loq’onel.

Ruma ri’, ri rutzijoxik k’ayij man jun rajowaxik ta rub’eyal pwaq richin ronojel KI. Po nitikïr nuto’ rupwaq majun tojïk ta sujunïk chi ke konojel.

Ri ajïk taq rub’eyal ch’akoj rik’in jub’a’ más ütz chi ke ri aj Europa taq k’ayij:

• aj k’ayij taq q’ijul okisaxïk,

• ajil rik’in ri okisaxïk,

• aj wawe’ yakoj,

• xïm,

• ya’on taq tzij richin samaj,

• tojïk rik’in ri q’i’oj.

Europa man rajowaxik ta nutojtob’ej nuwachib’ej ri aj Estados Unidos rub’eyal majun tojïk ta chuqa’ rutzijoxik k’ayij.

6. Ri qas nujikib’a’ Airbus

Airbus man nujikib’a’ ta chi Europa jutaqil más ütz yerub’än taq tikojil.

Airbus nujikib’a’:

Nab’ey na’ojJun k’o chik uchuq’a’ richin Estados Unidos nitikïr niyuj rik’in junam aj samaj q’atb’äl tzij, molon etamab’äl, nïm ramaj pwaq chuqa’ ximonem pa k’ayij.

6.1 Kimolik ri taq kowinem ri e k’o chik

Europa e k’o chik ri taq ruk’ayij ajk’ïk’, ajb’anela’, molaj richin kanoxïk chuqa’ ajya’öl. Po re taq kowinem re’ ejachon pa taq amaq’.

6.2 Q’alaj tz’ib’an k’ayib’äl

Airbus xub’än jun q’alaj tikojil chi ke q’alaj loq’onela’: jikïl, jikib’an chuqa’ pwaqil ütz taq nïm ajk’ïk’.

6.3 Jikib’an rajowaxik

Ri aj Europa ajk’ïk’ taq k’ayij chuqa’ ajwinäq b’anela’ xekik’ül jun nimaläj aj wawe’ k’ayib’äl.

6.4 Molajil ximonem

Airbus xq’ax pa jun konsorcio chi jun más ximon k’ayij rik’in junam k’amöl b’ey. Re ximonem re’ qas k’atzinel richin xeya’ ri aj amaq’ yonil taq rayib’äl chuxe’ jun junam rub’eyal tikojil chuqa’ k’ayij.

6.5 Rusachoj ri ajch’akonel

Ri tz’ib’an taq ruk’ayewal rutzil Boeing xkiq’i’ ri aj Europa ch’akoj.

NTSB xub’ij chi ri ruxe’el ri 2024 k’ulwachinïk rik’in rutz’apib’al ruchi’ ja ri man tz’aqät ta tijonïk, k’amöl b’ey chuqa’ chajinem ruma Boeing. FAA xerutïk k’ïy taq pitz’onïk chi rij ri runuk’ulem rutzil chuqa’ xunimirisaj ri ruchajinem.

Re taq xk’ul re’ yeqa chi rij Boeing. Man jun retal ta chi aj Estados Unidos taq k’ayij qas man yetikïr ta nikiya’ rutzil.

7. Aruma ri Airbus runuk’ulem man tikirel ta pa ruyonil niq’ax pa KI

7.1 Jalajöj taq ruk’isib’äl tikojil

Jun rusamaj ajk’ïk’ k’ïy lajuj juna’ nisamäj. Jun KI-modelo nitikïr nusäch ri junaman ruchuq’a’ pa juley ik’.

7.2 Jalajöj taq rajil jalwachinïk

Jun ajk’ïk’ k’ayij man nitikïr ta aninäq yerujäl ronojel ri taq rajk’ïk’. Ri jikib’anïk, chajinem, tijonïk chuqa’ taq ruq’axab’al yekik’ül jun nïm ximonem.

Pa samajib’äl rub’eyal, jun KI-modelo nitikïr nijal rik’in jun interface. Po ri rajil jalwachinïk ninïm toq ri tzijob’äl, agentes chuqa’ taq rub’eyal samaj qas eximon.

7.3 Más nïm modularidad

Jun KI-okisaxïk nitikïr yeruxïm taq ruch’akul petenäq pa jalajöj xe’el:

• jun aj Estados Unidos modelo fundacional,

• aj Europa yakb’äl tzijob’äl,

• aj Alemania etamab’äl samaj,

• aj Francia rujalik modelo,

• jun yonil runuk’ulem nik’oxïk.

7.4 Man q’alaj ta rutzijoxkil tikojil

Jun aj Europa “KI-Airbus” nitikïr nub’ij:

• modelo fundacional,

• cloud,

• centro de datos,

• aj samaj plataforma,

• ruto’onel q’atb’äl tzij,

• jaqäl modelo,

• kitikojil loq’onela’.

Jun k’ayij ri rajowaxik yerub’än ronojel re taq samaj re’ rik’in jub’a’ yalan nïm rusamaj pa runuk’ulem.

Nab’ey na’ojEuropa nrajo’ ri Airbus rub’eyal, man qas ta jun yonil Airbus k’ayij.

8. Ri aj Europa rutzil rajowaxik nitikïr netäx

Europa man nitikïr ta nich’akon rik’in pa ruyonil nub’ij chi más ütz ruwinaqil o rusamajib’al.

Ri rutzil KI rajowaxik nik’ox rik’in qas taq etab’äl:

Qas ütz etamab’äl

¿Jampe’ mul ri sistema nuya’ qas man ütz ta taq q’i’oj?

Jikilem

¿La nuya’ junam taq q’i’oj pa junam taq samaj?

Kalib’anïk

¿La ri modelo nitikïr nutz’ët toq man jikïl ta?

Tzeqelb’enïk

¿La ri taq xe’el, kijaloj modelos, tzijob’äl chuqa’ rusamajixik nitikïr yetz’ib’äx?

Chajin kowinem

¿La ri ajchajinel nitikïr yeruchajij ri ya’on taq samajib’äl, taq xe’el tzijob’äl chuqa’ taq b’anïk?

Ruchajixik tzijob’äl chuqa’ chajinïk pa q’atb’äl tzij

¿Akuchi’ yesamajïx ri tzijob’äl, chuqa’ achike q’atb’äl tzij yeqajin chi kij ri ajchajinela’ chuqa’ ri nimaläj samajib’äl?

Nïm ramaj k’oje’

¿La ri sistema nitikïr nichajïx, nik’ex ruwäch chuqa’ nijal pa k’ïy juna’?

Pwaqil rutzil

¿Janila ri ronojel rajil ronojel ri rub’eyal, man xa ta ri kajil junjun tokens?

Q’i’oj chi kiwäch winaqi’

¿La ri sistema nuq’i’ kichuq’a’ aj samajela’, o xa yeruk’oj pa chajinem chuqa’ kisuk’umaxik taq sachoj?

Jun aj Europa modelo man rajowaxik ta k’amöl b’ey pa ronojel ajïk benchmark. Nitikïr más ütz we nusöl jun qas samaj pa más chajin, jikïl chuqa’ pwaqil ütz rub’eyal.

9. Nab’ey k’ojlemal: KI rajowaxik nuq’i’ kichuq’a’ winaqi’

Ri aj Europa ch’owenïk qas nutz’ët modelos, centro de datos chuqa’ kajil k’ayij. Janila jub’a’ nik’utuj achike ruwäch samaj rajowaxik nipa ruma re samajib’äl re’.

9.1 Ri rutzil nïm samaj tikirel, po man jikib’an ta

Stanford AI Index nutzijoj etal taq rutzil nïm samaj pa q’alaj nuk’un taq b’anïk, achi’el software b’anïk, kito’ik loq’onela’ o marketing. Po pa ronojel pwaqil, ri retal k’a nab’ey chuqa’ man junam ta.

Daron Acemoglu nuk’ox KI rik’in jun modelo exim chrij taq samaj. Nujalaj automatización, rutz’aqatisaxik kisamaj winaqi’ chuqa’ rutikirisaxik k’ak’a’ taq samaj. Jun samajib’äl nitikïr yerujäl junjun taq b’anïk, akuchi’ man pa ruyonil ta nuk’ül nimaläj rutzil samaj pa ronojel pwaqil.

9.2 Ri automatización man junam ta rik’in ajwinaqil nab’eyem

Jun aj Europa KI sistema man ütz ta richin winaqil we ri qas ruk’atzinel ja:

• kichajixik aj samajela’,

• kelesaxik aj samajela’,

• rumolik ajetamanel etamab’äl pa proprietario taq sistema,

• kijalwachixik kich’ob’onik winaqi’ rik’in man tzeqelb’el ta taq modelos.

9.3 Tz’aqatisanel KI achi’el aj Europa rub’eyal nuk’ulem

Europa nab’ey rajowaxik yeruto’ taq sistema ri:

• nikiya’ q’ij chi ke ajb’anela’ yekib’än más ütz taq nik’oxïk,

• nikelesaj ri eqal tz’ib’anïk chi kij ajchajinela’,

• nikito’ ko’öl taq k’ayij rik’in ajetamanel etamab’äl,

• yekito’ aj samajela’ pa ri kich’ab’äl,

• nikixïm ri jutaqil tijonïk rik’in ri rub’eyal samaj,

• nutz’aqatisaj ri na’ojib’äl samaj.

9.4 Rujachik ri rutzil nïm samaj

Ri rutzil nïm samaj nitikïr niq’ax chi ke ajk’wayöl, ajchajinel plataforma, loq’onela’, aj samajela’ o ri Amaq’.

Ruma ri’, jun aj Europa KI-na’oj man xa ta rajowaxik nuretaj janila ramaj samaj nikol. Chuqa’ rajowaxik nunik’oj:

• we ninïm ri taq tojïk,

• we yepo k’ak’a’ ajetamanel taq samaj,

• we ri aj samajela’ yekik’ül chik tijonïk,

• we ko nikïl ri taq ko'öl chuqa' nik'aj nïm taq ajk'ayij,

• we niq'ax ri rutzil ri samaj.

• Toq jun rusamajel KI nïm nruk'ëx ri kisamaj winaqi', más k'atzinel chi ri samajela' tikito' ri runuk'ik, rokisaxik chuqa' retamaxik rejqalem.

10. Ruka'n ruk'ojlem: Europa nrajo' jun samaj richin konojel

“Rajawarem Europa” maja' jun tz'aqät samaj. Nucholajij jun etamab'äl, xa xe man jun jikïl ruk'isib'äl richin ri winäq tinamït ta.

Ri rub'eyal Mariana Mazzucato, ri nuk'amon jun samaj, man xa xe ta nutz'ët ri runuk'ulem samaj ruk'ayij achi'el jun rub'anikil kisachoj ri k'ayij. Ri ajawarem chuqa' ri ajk'ayijil tikinuk'samajij ri k'ayij pa taq aj winäq rayib'äl ri tikirel niya' ketal.

10.1 Jun samaj ri rik'in jub'a' utz nub'än Europa

• K'a pa 2035, Europa nunük' jun tikirel niwachib'ëx rusamajel KI, ri nuq'axarisaj ri runïm samaj pa taq samajk'ayij, nub'än utzil chi ke ri taq aj winäq samaj, nuk'iyirisaj ri ketamab'al winaqi' chuqa' nuk'ät ri nïm taq uxlanem pa kijujunal ri taq ajk'amaya'l man aj Europa ta.

• jub'a' rokisaxik ruchuq'a' chuqa' taq retz'ab'al samaj pa samajk'ayij,

• jub'a' samaj richin kiwujib'axik taq tzij pa raxnaqil,

• ko'öl ramaj richin nisamajïx taq tzij pa taq ajawarem,

• utziläj ch'owen pa k'ïy ch'ab'äl,

• ri ko'öl taq ajk'ayij tikok pa jun ütz rub'anikil KI,

• jaqäl taq samajib'äl richin na'ojil chuqa' tijonïk.

10.2 Ri aj winäq pwaq nrajo' k'extoj samaj

We ri tinamït:

• nuya' pwaq chi ke ri taq ruk'u'x samajib'äl kematz'ib',

• nutoj ri kanoxïk,

• nuk'ül ri taq ruk'ayewal nuk'iyirisaxik,

• nujikib'a' taq samaj richin najäy ramaj,

ri ütz ruk'isib'äl pa k'ayij man tikirel ta nuya' ronojel pa q'ab'aj kichin yonil taq winaqi'.

Mazzucato chuqa' ch'aqa' chik tz'ib'anela' nikichilab'ej taq k'ojlem richin runuk'ulem samajk'ayij. Re taq k'ojlem re' tikirel nikitz'ib'aj pa taq rusamajwuj to'ïk, loq'oj chuqa' rutunamaxik pwaq.

Junam taq k'ojlem tikirel e ja re':

• jaqäl taq k'ulb'äl,

• ruk'axaxik taq tzij,

• nik'ëx chik pwaq pa kanoxïk aj Europa,

• taq jikib'anïk pa tijonïk chuqa' pa ruk'ojlib'al samaj,

• ch'ajch'öj taq etab'äl richin ruchuq'a',

• taq rub'eyal samaj aj Europa,

• choj taq rajilab'al ya'oj q'ij richin aj winäq taq moloj,

• taq rub'eyal rutzolixik pwaq o rutunamaxik chupan toq man relik ta ruk'isib'äl samaj.

Ri ruk'u'x rub'eyal ja re':

Nab'ey na'ojRi nik'ül ruk'ayewal tinamït, k'o ruk'aslemal richin nuya' rejqalem chi re ri tinamït.

Re' man nuq'ajuj ta chi ri taq nimaläj ajawarem tikib'än taq retz'ab'al samaj cholanem. Ri ajawarem nucholajij taq samaj, taq k'ojlem chuqa' taq k'isb'äl. Ri taq ajk'ayij nikich'ojij achike nisamäj ütz chupan ri b'anikil.

11. Rox ruk'ojlem: Ri jikomal nrajo' taq moloj ri man e ximäl ta

Jun ajya'öl aj Europa man pa yonil ta ütz chuwäch jun ajya'öl aj Estados Unidos.

Ri taq ajk'ayij aj Europa chuqa' taq rayib'äl nikik'waj richin:

• chanin tikitaluj,

• utz tikik'üt ri ketamab'al,

• tikich'utinisaj ri taq k'ayewal,

• tikich'äk nik'aj k'ayib'äl.

Ruma ri' ri b'anel man xa xe pa ruq'a' ta k'o wi ri retamaxik we jikïl ri rusamajel.

11.1 K'ïy xak taq rub'eyal jikomal

Ri International AI Safety Report 2026 nub'ij chi ri nïm kichuq'a' taq rusamajel KI richin ronojel nikik'iyirisaj k'ak'a' taq etamab'äl, k'a ri taq cholan rub'eyal jikomal k'o na kik'isb'al. Chupan ch'aqa' chik rub'eyal, ri rutzijol nuchilab'ej ketamaxik ri k'ayew taq etamab'äl, taq q'axab'äl chuqa' taq tzolinïk richin jikomal ri nab'ey chik e cholajinäq.

11.2 Etamaxïk ri man ximäl ta

Ri taq model richin k'ayew taq rokisaxik k'atzinel niketamäx kuma ch'aqa' chik richin:

• cyber taq etamab'äl,

• k'ayewal pa ruwi' k'aslemal o kematz'ayil,

• taq etamab'äl richin nik'ëx kina'oj winaqi',

• yonil rokisaxik samajib'äl,

• kichajixik taq tzij,

• kuqub'ab'äl,

• ri rub'eyal yetikïr yeq'axäx ri taq chajinel.

11.3 Kitz'ib'axik model chuqa' compute

Ri nïm taq rutijoxik samaj chuqa' ri rusamajel janila nïm ruchuq'a' k'atzinel yetz'ib'äx toq yeq'ax ri jikib'an taq q'axab'äl.

Ri nikirel ye'okisäx achi'el etab'äl e ja re':

• rokisaxik ruchuq'a' kematz'ib',

• jikïl taq etamab'äl,

• rejqalem ruyonil samaj,

• rokisaxik pa k'ayew taq k'ojlib'äl.

11.4 Kitzijoxik taq k'ulwachinäq

Ri nïm taq k'ulwachinäq k'atzinel pa rajowaxik yetzijöx:

• ütz xq'axäx ri taq chajinel b'anikil,

• k'ayew taq sachoj pa na'oj,

• elinem taq tzij,

• man samajon ta taq rub'anik agent,

• itzel rokisaxik pa cyber o pa ruwi' k'aslemal.

11.5 Rujachik ri b'anel chuqa' ri etamanel

Jun rusamajel aj Europa nrajo' oxi' jalajöj taq samaj:

• b'anel,

• jun man ximäl ta cholan moloj richin etamaxïk,

• rutz'etik ri amaq' o Europa.

Ri b'anel man tikirel ta pa junam nik'oje' achi'el nuk'iyirisanel, etamanel chuqa' ruk'isib'äl chajinel richin jikomal.

11.6 Jaqalem ri nuk'amon ri k'ayewal

Ri ko'öl chuqa' nik'aj nïm taq model tikirel niya'öx pa nïm jaqalem. Pa taq rusamajel ri janila nïm kichuq'a', rik'in jub'a' k'atzinel taq samajon okem o jalajöj taq q'ij richin ketaluxik.

Ri jaqalem chuqa' jikomal man tz'aqät ta kik'ulel. K'atzinel niwachib'ëx pa ruwi' taq etamab'äl chuqa' k'ayewal.

12. DeepL achi'el jun rutz'etob'al Europa

DeepL k'o rejqalem pa na'oj ruma ri ajk'ayij man nab'ey ta nutojtob'ej runuk'ik ri nïm chuwäch rusamajel richin ronojel pa ruwach'ulew.

Nuk'u'xaj ri rusamaj pa:

• tzalq'omanïk,

• to'ïk pa tz'ib'anïk,

• kitzij taq etamab'äl,

• wuj,

• taq rusamaj ajk'ayij pa k'ïy ch'ab'äl.

DeepL nub'ij chi nokisäx kuma más chi re 200.000 ajk'ayij. Ruma ri ajilab'äl pa ruchi' ri ajk'ayij petenäq wi chuqa' man k'o ta chupan ronojel retamab'al ri okinäq pwaq o ri ch'akoj, nuk'üt rupan k'ayij, man pa yonil ta ruchuq'a' pa pwaq.

12.1 Achike ruma nimanel re model re'

DeepL nuchäp jun k'ayewal ri k'o chik chuqa' ri winaqi' kicholajim chik rutojik. Ri taq ajk'ayij k'o chik kipwaq richin tzalq'omanïk, ruk'ojlib'axik chuqa' ch'owen pa kiqajol amaq'.

Chuqa', ri tikojil man xa xe ta jun rusiq'ixik model. Ri APIs, taq choltzij chuqa' rutunamaxik pa ajk'ayij tikirel nikiyäk kuqub'ab'äl pa taq loq'onel.

12.2 Ri k'ayewal kuma rusamajel richin ronojel

Ri rusamajel richin ronojel jutaqil ütz chik yetzalq'oman. Ruma ri' ri meb'äy tzalq'omanïk tikirel nok jun sipan rutz'aqat samaj.

DeepL k'atzinel nuk'iyirisaj ri nusüj, akuchi' man nok ta xa jun chik achi'el ronojel nito'onel.

12.3 Ruximonel rik'in ri ruk'u'x samaj

DeepL nrokisaj jun ximon ruk'u'x samaj ri k'o wi taq server ri pa kiyonil yesamajïx pa taq ruk'u'x kematz'ib' aj Europa chuqa' ri AWS cloud ruk'u'x samaj. Achi'el nub'ij DeepL, ja ri' ri k'o pa samajwuj, k'a ri AWS nisamäj achi'el ruka'n samajel.

Nab'ey na'ojEuropa nitikïr nunük' jun ajk'ayij richin taq tikojil ri k'o rejqalem pa kiqajol amaq'.

Chuqa':

Nab'ey na'ojJun rajk'ayij tikojil aj Europa man pa yonil ta k'o jun tz'aqät aj Europa ruk'u'x samaj.

13. Mistral chuqa' retamab'al Europa pa taq rucholajil model

Chikij ri taq jalajöj kisamaj ajk'ayij, Europa nrajo' mäj o más jun relik etamab'äl pa model richin ronojel.

Wakami Mistral ja ri achi'el más choj chi re. Ri ajk'ayij nusüj taq model ri tikirel yesamäj pa ruk'u'x samaj richin ri loq'onel.

Mistral chuqa' nutzijoj jun rusamaj rik'in Airbus pa ruwi' taq aj winäq rupayb'äl, taq samajib'äl pepoj, chajinem chuqa' kaj. Nub'ij ri samaj pa k'ojlib'äl chuqa' rusamajixik ri ewan taq tzij. Ruma re taq tzij re' pa ruchi' ri ajya'öl yepe wi, wakami nikik'üt ri rub'eyal runa'oj, man ri najäy ramaj ch'akoj pa pwaq ta.

Xa xe chi Europa k'atzinel man nuk'ëx ta ri ruximonel rik'in jun ajk'ayij aj Estados Unidos kuma ri ruximonel rik'in xa jun ajya'öl aj Europa.

Ri k'atzinel e ja re':

• k'ïy rub'eyal nuk'iyirisaxik cholan samaj,

• jaqäl taq jalwachib'äl,

• junamil taq k'ulb'äl,

• qitzij taq rub'eyal jaloj.

14. Runuk'ulem jun aj Europa rusamajel KI pa samajk'ayij

Europa man nrajo' ta xa jun nimaläj ajk'ayij. Nrajo' jun rusamajel k'ïy taq ruxak.

14.1 Ruk'u'x kematz'ib' samaj

Ri EU nisamäj pa 19 AI Factories pa 16 amaq' taq rachib'il; ri e k'ïy chik k'atzinel yesamäj chik pa ruk'isib'äl 2026.

Re taq k'ojlib'äl re' tikixim:

• supercomputer,

• taq tob'äl richin tzij,

• Start-ups,

• kanoxïk,

• tijonïk

chi kijujunal.

Xa xe chi man e junam ta rik'in ri nïm chuwäch taq k'ayij frontier cluster ri kisamajel aj Estados Unidos hyperscaler.

14.2 AI Gigafactories

Ri EU nrajo' nuyäk 20 mil millones euro richin ri nïm taq AI Gigafactories. K'atzinel kuma yonil taq ajk'ayij yesamajïx chuqa' kuma ri tinamït yeto'öx, richin nikik'ül ri aj Europa ajk'ayij jun okem pa nïm ruchuq'a' kematz'ib'.

Xa xe chi ri rutzijoxik, pwaq, yakonïk chuqa' utziläj samaj e jalajöj taq xak. Europa k'o runuk'ulem, xa xe chi maja' jun tz'aqät retal ch'akoj.

14.3 Ruchuq'a'

Ri ruk'iyirisaxik nrajo':

• aninäq taq ximöy rik'in ri k'amab'ey,

• jikïl ruya'ik ruchuq'a' k'amal,

• rajil ri nitikïr nuch'ojij,

• tewunem,

• taq k'ojlib'äl ri kik'ulun ri winaqi'.

We majun runuk'ulem ruchuq'a', man tz'aqät ta jun runa'oj Europa richin KI.

14.4 Rucholajil model chuqa' jaqäl taq jalwachib'äl

Europa nrajo' mäj o más jun ajya'öl richin ronojel ri nitikïr nuch'ojij, chuqa' mäj o más jun kuqub'anïk cholan jalwachib'äl.

14.5 Jalajöj kisamaj taq ajya'öl

Chirij DeepL, k'atzinel yek'iy aj Europa ajk'ayij pa:

• aq'omab'äl,

• samajk'ayij,

• robotik,

• ruchuq'a',

• na'ojil,

• taqanem,

• ajawarem.

14.6 Nab'ey taq loq'onel pa samajk'ayij

Airbus, SAP, Siemens, Bosch, chuqa' ri aj Europa taq ajk'ayij richin ch'ich', ruchuq'a', aq'om chuqa' ch'owen k'atzinel:

• tikicholajij taq rokisaxik,

• tikiya' taq tzij chuqa' k'ojlib'äl richin tojtob'enïk,

• tikiya' pwaq,

• tikijikib'a' ko'öl taq loq'oj.

14.7 Aj winäq loq'oj

Ri ajawarem, raxnaqil, tijonïk, kanoxïk chuqa' chajinem tikirel nikiyäk jun nimaläj ruk'ayib'al pa jay.

Ri ruxe'el aj Europa man xa xe ta ja ri' ri nijikib'an. K'atzinel yek'utüx:

• jaqäl taq k'ulb'äl,

• taq rub'eyal samaj pa k'ojlib'äl,

• tikirel netamäx,

• rujalik ajya'öl,

• najäy ramaj chajinem.

14.8 Pwaq richin k'iyinem

Ri scale-up rupam Europa nrajo':

• nïm aj Europa taq pwaq richin k'ayewal chuqa' k'iyinem,

• kito'ik kuma chajinel taq ajk'ayij chuqa' rupwaq rijab'al,

• taq rusamajib'al EIB,

• najäy ramaj ya'öl pwaq pa samajk'ayij.

14.9 Runuk'ulem jikomal

Ri man e ximäl ta taq etamanel moloj chuqa' ri rutz'etik ri k'o retamab'al pa cholan samaj k'atzinel ye'ok chupan ri ruk'u'x samaj pa rutikirib'al.

15. Ütz chuqa' man ütz ta pa ruwi' ri rub'eyal Airbus

Ri nïm jikïl taq rajil nikik'ät ri ruyonil k'ayij ch'ojinem

Toq nïm rajil ri ruk'u'x samaj chuqa' kanoxïk, ri k'ak'a' ajk'ayij pa ruwach'ulew man pa kiyonil ta yek'iy ruma ri taq uchuq'a' richin k'ayij.

Europa k'o chik taq ruloq'onel

Ri aj Europa samajk'ayij, ajawarem chuqa' aj winäq ruk'u'x samaj nikib'än jun nimaläj ruk'ayib'al pa jay.

Ri komon ruk'u'x samaj nuch'utinisaj ri taq k'atoj richin okem

Man konojel ta ri ajk'ayij k'atzinel nikiya' kipwaq richin jun kik'u'x kematz'ib'.

Ri loq'oj nuya' jikomal richin nuk'ulem

Ri najäy ramaj taq samaj tikirel nikib'än chi nitoj ri kanoxïk chuqa' ruk'iyirisaxik tikojil.

Jun aj Europa jalwachib'äl nuya' ruchuq'a' ch'owen

Europa man k'atzinel ta pa ruyonil nub'än ronojel samaj. K'atzinel tikirel, rik'in kuqub'ab'äl, nujal ri taq ajya'öl.

Ri jalajöj samaj nuk'üt ri rub'anikil ruk'ayij Europa

Ri samajk'ayij, aq'omab'äl, ruchuq'a' chuqa' na'ojil man jutaqil ta nikajo' ri nïm chuwäch model richin ronojel.

Rik'in jub'a' Europa janila eqal

Ri cholan etamab'äl chanin nik'ëx chuwäch ri rub'eyal Europa richin nuchöp na'oj.

Tzolin tzij: Ri ruk'u'x samaj chuqa' taq junamil tikirel pa junam yenuk'samajïx. Ri ruk'iyirisaxik tikojil k'atzinel k'o pa kiq'a' ajk'ayij chuqa' pa jalajöj k'ojlib'äl.

Ri to'ïk tikirel nuchajij ri man ütz ta samaj

Ri aj Europa taq ajk'ayij tikirel yeto'öx ruma ri xe'el kiwäch, man ruma ta ri kisamaj.

Tzolin tzij: Ri to'ïk nrajo' taq rayib'äl samaj ri tikirel retaxik chuqa' ch'ajch'öj taq k'ojlem richin ruk'isik.

Ri taq rusamajel ch'aqa' chik amaq' rik'in jub'a' jub'a' kejqalem

Jun rusamajel aj Europa ri nab'ey mul nib'an rik'in jub'a' nïm rajil.

Tzolin tzij: Ri taq rokisaxik man nïm ta kik'ayewal k'atzinel k'a nikokisaj na ri ütz chuwäch taq rusamajel ruwach'ulew. Europa nrajo' taq retamab'al pa taq k'ojlib'äl akuchi' ri ximonem nok nïm runa'oj.

Ri jaqäl taq model rik'in jub'a' yetz'aqät

Europa tikirel nrokisaj pa ruk'ojlib'al ri ch'aqa' chik amaq' jaqäl taq model.

Tzolin tzij: Ri jaqäl taq model k'o kejqalem, xa xe chi man nikik'ëx ta ri ruk'u'x samaj, kanoxïk, etamaxïk chuqa' ri qak'iyirisaxik na.

Ri taq rajowaxik jikomal tikirel nikieqalisaj ri k'ak'a' b'anikil

Ri taq etamaxïk tikirel nikieqalisaj ri k'iyinem.

Tzolin tzij: Ri man ütz ta ajawarem samaj nureqalisaj ri k'ak'a' b'anikil. K'a ri etamaxïk rik'in cholan etamab'äl chuqa' ruk'amon ri k'ayewal, tikirel nuyäk kuqub'ab'äl chuqa' okem pa k'ayib'äl.

16. Tikirel yetax ri taq etab'äl ch'akoj

Jun aj Europa runa'oj KI man k'atzinel ta netamäx ruma taq rutzijol ajk'ayij, runimilem model o kejqalem taq ajk'ayij.

Cholan etamab'äl richin b'anoj samaj

• mäj o más ka'i' rucholajil model ri pa kiyonil tikirel yesamäj,

• taq rub'eyal samaj pa k'ojlib'äl richin k'ayew taq rokisaxik,

• xk'ut ri rutikiribal yejal taq ajya'öl.

Ruchuq'a' pa pwaq

• k'ïy aj Europa taq ajk'ayij KI ri k'o kitoloj pa ruwach'ulew,

• nik'iy ri chikaj yonil taq pwaq,

• tikirel yetax ri taq ruk'iyinem ch'akoj samaj pa ko'öl chuqa' nik'aj nïm taq ajk'ayij.

Samaj chuqa' etamab'äl

• rejqalem rusamajel ri yekitz'aqatisaj ri samajela' pa ruk'exel xa xe yekik'ëx,

• rub'eyal rujalwachinik tojïk, rutzil samaj chuqa' ramaj richin chik tijonïk,

• rajilab'al k'ak'a' ütz taq samaj ri xenuk'.

Aj winäq rejqalem

• utzil pa ajawarem, raxnaqil, ruchuq'a' o tijonïk,

• tzolin taq pwaq kuma ri ajk'ayij yeto'öx rik'in rupwaq tinamït,

• chik ya'oj pwaq pa kanoxïk chuqa' tijonïk.

Jikomal

• rejqalem nïm ruk'ayewal taq rusamajel ri kuma ch'aqa' chik ye'etamäx,

• rajilab'al chuqa' rutzil ri tz'ib'an taq k'ulwachinäq,

• ri ramaj pa ruxaq ri retamaxik chuqa' runuk'ik jun k'ayewal,

• yesamäj taq rub'eyal tz'apinïk chuqa' jaloj.

Rajawarem

• rajilab'al k'ayew taq rusamajel ri man e ximäl ta rik'in xa jun ajya'öl man aj Europa ta,

• rejqalem rusamajixik taq tzij, b'anoj chuqa' model,

• jikib'an okem pa ruchuq'a' kematz'ib' chuqa' ruchuq'a'.

17. Oxi' taq rutzub'al chwa'q kab'ij Europa