KI man nrajo' ta más ütz taq rub'anikil. Nrajo' jun nimaläj taqanem.

1. Jutaqil k'utunïk ri k'o kejqalem, xa xe chi jutaqil janila ko'öl kinuk'ulem

“¿La KI yeruk'ëx konojel ri taq samaj?”

Re' jun ojer jutaqil k'utunïk. Jutaqil nitzolin pe ruma pa jun k'ojlib'äl nuchäp xib'inïk, pwaqil chuqa' chwa'q kab'ij. Pa tinamït jutaqil nitzijöx achi'el jun k'utunïk richin ronojel o majun: nimaläj majun samaj o nimaläj ruk'iyinem ch'akoj samaj. Pa nutzub'al, re b'anikil re' janila nïm rutz'etik, ruma ri qitzij k'aslemal más k'ïy kik'ulel chuqa' janila nuxïm ri kib'anik winaqi', taq moloj chuqa' k'ayib'äl. Chuqa' xa xe ri KI man retaman ta.

Ri k'utunïk nuk'olon ri na'oj ruma janila nutz'ët taq samaj chuqa' jub'a' nutz'ët ri choj na'oj, samajelal chuqa' rub'eyal samaj. Ri nïm chuwäch k'utunïk man xa xe ta we yek'ex winaqi', xa xe chi we nik'is ri kisamaj pa taq na'oj, cholanem, samajelal chuqa' choj etamanel na'oj. KI man xa xe ta yeruk'ëx etamanela'. Nuk'ëx ri taq k'ojlem akuchi' k'a nitikïr na nisamäj ri kina'oj winaqi'.

“¿La KI man k'o ta rutzub'al o k'o bias?”

Re' chuqa' jun jutaqil k'utunïk. Bias—pa ruk'ojlem KI, re' nub'ij chi jun rusamajel man pa junamil ta nutz'ët, nucholajij o nuchilab'ej, xa xe chi yerucha' nik'aj taq etal, molaj, tzub'äl o ruk'isib'äl, jutaqil man ch'ajch'öj ta nilitäj—rik'in choj nïm nich'o pa ruwi'. Xa xe chi ri jaloj “man k'o ta rutzub'al o k'o rutzub'al” pa ruyonil janila meb'äy. KI man man k'o ta rutzub'al ni pa rajowaxik ta k'o jun man tikirel ta ninuk' bias. Achi'el jun socio-cholan rusamajel, yenuk' ruma taq tzij, rayib'äl etab'äl, ruk'ojlem rokisaxik chuqa' kina'oj taq moloj.

Ri k'utunïk jutaqil nuk'olon ri na'oj ruma nuch'ob' achi'el ri k'ayewal nab'ey jun retal ri model. Pa qitzij, jutaqil jun ruk'ayewal taq na'oj richin b'anikil, runuk'ulem taq tzij, moloj, rub'eyal rokisaxik chuqa' majun tzolin samajelal. K'o rejqalem ri bias. Xa xe chi ri nïm chuwäch k'utunïk ja re': ¿Achike ninuk'un ri cholajem akuchi' re rusamajel re' nuchöp wi na'oj?

“¿La tikirel nicholajïx ri KI o jun Black Box?”

Re' chuqa' k'o rejqalem chuqa' jutaqil man choj ta nujach. Ri aj winäq ch'owen nibe pa taq ruperaj ka'i' tz'aqät taq k'isb'äl: tz'aqät ch'ajch'ojil o tz'aqät man etamab'äl ta. Xa xe chi ri tikirel nicholajïx man xa xe ta ruma ri cholan etamab'äl nisäch, chuqa' ruma taq runa'oj b'anikil chuqa' Governance.

Ri k'utunïk ninuk' pa cholan samaj, man pa moloj ta. Ri qitzij k'utunïk man xa xe ta we jun model tikirel nicholajïx, xa xe chi chuwäch achike, pa achike k'ojlem, rik'in achike rub'eyal okem chuqa' rik'in achike samajelal.

2. Jutaqil k'utunïk ri nikisöl ri na'oj pa ruk'u'x

“¿La k'o rutzijol ruk'aslemal ri KI?”

Rik'in jub'a' re' jun chi ke ri nïm chuwäch taq k'amol tzub'äl pa ronojel ch'owen. Rutzijol k'aslemal, na'oj, ruyonil winaqil, rub'anikil winaq—ronojel re' nuchäp tzub'äl achi'el ri tewunäl nuchäp nutzub'al chaq'a'.

Ri k'utunïk choj pa na'ojil. Xa xe chi pa aj winäq ch'owen jutaqil nab'ey ramaj nib'an chuqa' yeruk'ëx ri más aninäq taq k'utunïk pa ruwi' ruchuq'a', taq moloj, tzub'äl, ximonem chuqa' samajelal.

Niqana'ojij jun tikirel uk'u'x k'aslemal, akuchi' qitzij taq rusamajel nikib'än chik na'oj, nikik'waj tzub'äl, nikib'än rub'anikil ch'owen chuqa' nikito' o nikik'ëx ri kina'oj winaqi'. Ri k'utunïk “¿K'o rutzijol ruk'aslemal ri KI?” tikirel jun nimanel na'oj. Xa xe chi jutaqil jun ruk'ayewal ri xa kejqalem, toq maja' niqacholajij achike rusamaj KI man k'o ta rutzijol ruk'aslemal tikirel nub'än pa qitzij, uchuq'a' chuqa' b'anoj na'oj. O pa ch'aqa' chik tzij: ¿La man nab'ey ta k'atzinel niqacholajij achike ri rutzijol k'aslemal?

“¿La ri superinteligencia ja ri qitzij k'ayewal?”

Re' chuqa' jun jutaqil k'utunïk. Jun ruperaj ri aj winäq ch'owen jutaqil nisamajïx kuma ri nïm chuwäch najäy ramaj taq k'ayewal. Re taq k'utunïk re' man e tz'ukun ta, chuqa' ri nab'ey taq k'amol b'ey nikitzijoj nimaläj taq k'ayewal pa chwa'q kab'ij.

Xa xe chi re k'utunïk re' chuqa' jutaqil nuk'olon ri na'oj ruma nusöl ri qatzub'al chuwäch ri taq ruk'ayewal uchuq'a' chuqa' Governance ri yesamäj chik wakami. Ri taq ch'owen nikitz'ët KI achi'el jun najäy ramaj k'ayew chikopi' o achi'el jun man k'o ta rutzub'al samajib'äl, chuqa' man nik'ax ta chikij ri k'o chik taq rusamajel ri k'o chik rub'anikil pa taqanem chuqa' tinamït.

Ri najäy ramaj superinteligencia man xa xe ta ja ri' ri k'ayewal. Rik'in jub'a' ri más nïm k'ayewal ja chi niqach'utinisaj ri wakami KI ruma maja' nilitäj achi'el jun dios.

“¿La KI xa jun Tool?”

Re' man k'ayew ta nita, xa xe chi ja jun chi ke ri jutaqil na'oj. Re tzub'äl re' janila ko'öl: KI man xa xe ta code o ajilab'äl, xa xe chi jun socio-cholan rusamajel nuk'un kuma winaqi', ri tuninäq pa taq moloj, rub'eyal taq tzij, ruk'isib'äl taqanem chuqa' taq ximonem uchuq'a'.

Jun martillo man ewan ta nuk'ëx ri tzub'äl, kuqub'ab'äl, kina'oj ajawarem chuqa' rucholajil na'oj. KI jutaqil ja.

3. K'utunïk ri nikichäp ri choj k'ayewal, xa xe chi pa ruwi' xa yek'oje' wi

“¿Achike rub'eyal niqach'ojij ri itzel tzij chuqa' deepfakes?”

Re' jun qitzij jutaqil k'utunïk chuqa' tz'aqät choj. Ri Global Risks Report 2026 k'a nucholajij ri sachoj tzij chuqa' itzel tzij achi'el janila ximon rik'in cholan etamab'äl chuqa' tinamït taq k'ayewal; ri synthetic taq k'amöl tzij to'on ruma KI tikirel nikik'ayewirisaj re k'ojlem re'. [2]

Achike ruma jutaqil man nïm ta nuchäp ri k'utunïk: Nutz'ët ri rupam tzij, xa xe chi jub'a' ri tzub'äl, jikib'an tzij chuqa' ruk'u'x samaj. Ri k'ayewal man xa xe ta ri itzel rupam tzij, xa xe chi ri rusamajel ri nikokisaj taq ruwäch na'oj winaqil, taq k'amol b'is chuqa' taq rub'eyal engagement richin nikik'waj kib'anik winaqi'.

Ri nïm chuwäch k'utunïk man xa xe ta: “¿Achike ri man qitzij ta?”, xa xe chi: ¿Achike nuch'äk uchuq'a' pa ruwi' ri nilitäj, nina' chuqa' nikomonïx?

“¿Achike ri choj rub'eyal niqanük' taqanem richin KI?”

Re' chuqa' jun ruk'u'x jutaqil k'utunïk. Xa xe chi “¿más taqanem o jub'a' taqanem?” janila meb'äy. Ri sachoj samajelal jutaqil nik'iy pe pa sachoj taq ruk'u'x na'oj, man xa xe ta ruma majun rub'eyal taqanem.

Ri k'utunïk janila pa taqanem ninuk', jub'a' pa rub'anikil k'aslemal. K'o rejqalem ri taqanem. Xa xe chi we xa xe yerutz'ët taq ruwäch k'ayewal, retamaxik jikomal chuqa' wujib'axik, nisäch ri nïm chuwäch k'utunïk: ¿Achike k'atzinel nichajïx pa choj na'oj, ruwach'ulew qitzij chuqa' ruchuq'a' moloj richin ch'ojinem?

4. Achike taq k'utunïk pa qitzij k'atzinel yeb'an

Pa nutzub'al wawe' k'o wi ri qitzij moy na'oj. Ri wakami ch'owen nijal chik pa re b'eyal re', nab'ey akuchi' KI man xa xe ta achi'el kematz'ib' nisamajïx, xa xe chi achi'el ruk'u'x na'oj. [1]

• Nab'ey k'utunïk—man: “¿La k'o chik retamab'al ri KI?” Xa xe chi: ¿Achike rusamaj tikirel nuchäp KI pa qitzij chuqa' b'anoj na'oj?

• Ruka'n k'utunïk—man: “¿K'o bias pa KI?” Xa xe chi: ¿Achike nunük' ri cholajem akuchi' nuchöp wi na'oj, nuya' nab'eyal chuqa' nucholajij?

• Rox k'utunïk—man: “¿KI xa jun Tool o jun k'ayewal?” Xa xe chi: ¿Achike rub'eyal KI nuk'ëx ri taq k'ojlem akuchi' winaqi' nikitz'ët, niketamaj chuqa' yesamäj wi?

• Rukaj k'utunïk—man: “¿Achike rub'eyal niqak'ät taq Fakes?” Xa xe chi: ¿Achike rub'eyal niqachajij ri rub'anikil tinamït qitzij—tzijonïk, ch'ojinem, nuk'unïk, kuqub'ab'äl pa taq xe'el chuqa' ramaj richin etamaxïk?

• Ro' k'utunïk—man: “¿La KI yojruk'ëx?” Xa xe chi: ¿Achike taq rub'anikil choj na'oj, samajelal chuqa' ximonem man tikirel ta ye'ok pa jun jikïl ruyonil samaj?

• Ruwaq k'utunïk—man: “¿La tikirel nicholajïx KI?” Xa xe chi: ¿Chuwäch achike k'atzinel nicholajïx, chuqa' rik'in achike taq ch'ojinem, nuk'unïk chuqa' okem?

• Ruwuq k'utunïk—man: “¿Achike rub'eyal niqab'än más ütz rokisaxik KI?” Xa xe chi: ¿Achike rub'eyal niqak'ät chi ri ütz rokisaxik nok ewan ximonem?

• Ruwaqxaq k'utunïk—man: “¿Achike rub'eyal yeqachajij winaqi' chuwäch KI?” Xa xe chi: ¿Achike rub'eyal yeqachajij winaqi' chuqa' chuwäch ri nikimëstaj ri kina'oj, kichuq'a' richin nikik'ül k'ayewal chuqa' pa kiyonil na'oj?

Ja re ruk'isib'äl jalwachinem re' wakami nik'ut pa tinamït: KI nicholajïx achi'el “default layer of human cognition”. Ruma re' ri k'utunïk pa ruwi' kina'oj winaqi' chuqa' ruchuq'a' na'oj nok pa ruk'u'x. [1]

5. Ri nuch'utirisanem

Ri aj winäq jutaqil taq k'utunïk e ja ri samaj, bias, Black Box, deepfakes, rutzijol k'aslemal, superinteligencia chuqa' taqanem.

Ri e k'ïy man e sachoj ta. Xa xe chi e k'ïy janila e ko'öl, e b'enaq chik ramaj o man choj ta yenuk'. Nikitz'ët jun nimaläj chwa'q kab'ij o pa kijujunal cholan taq retal. Ri jutaqil man nïm ta nilitäj ja ri KI achi'el jun socio-cholan ruk'u'x uchuq'a' chuqa' qitzij, ri wakami chik nub'än rub'anik winaq, tzub'äl, kuqub'ab'äl chuqa' na'oj.

Ri más nïm ruchuq'a' rub'eyal nib'an re':

Nab'ey na'ojRi aj winäq ch'owen pa ruwi' KI janila jutaqil nuk'utuj achike ri KI chuqa' janila jub'a' nuk'utuj achike cholajem nunük'.

O más nïm ruchuq'a':

Nab'ey na'ojK'ïy jutaqil k'utunïk nikib'än ch'owen pa ruwi' rutzijol k'aslemal, samaj o taq Fakes. Xa xe chi ri qitzij ruk'u'x rik'in jub'a' ch'aqa' chik k'o wi: pa tzub'äl, ximonem, choj na'oj chuqa' ri k'utunïk achike ninuk'un ri k'ak'a' ruk'u'x qitzij.

Ruma ri qitzij k'utunïk man chik ja ta we nimanel ri KI. Ja. Ri k'utunïk chuqa' man chik ja ta we k'o taq ruk'ayewal. K'o. Chuqa' niqatzijoj achi'el we ri qak'aslemal ximon rik'in. Rik'in jub'a', xa xe chi man jikïl ta. O we jun chatbot man ütz ta xk'oje' wakami.

¿Achike k'a ri qitzij k'utunïk? Chwe, ja re':

Nab'ey na'ojRi KI-Governance man xa xe ta na'ojil. Ja ri nuk'un rurayib'al k'aslemal jun ruwäch k'aslemal ri pa nab'ey mul pa ruyonil nuk'iyirisaj jun tikirel ruk'exel na'oj.

Niqak'ät runa'oj kematz'ib' man ruma ta tikirel niqak'üt chi ri winaq más nïm runa'oj, xa xe chi niqajo' yojk'ase' chuqa' k'a k'o na qachuq'a' richin niqachajij ri qak'aslemal.

Wawe' man ütz ta nok. Ruma wakami man chik pa taq Tools ta yojch'o. Man chik pa ütz taq nito'onela' ch'akoj samaj rik'in jun kikotem ruwäch okem. Wawe' yojch'o pa ruwi' cholajem. Pa ruwi' taq k'isb'äl. Pa ruwi' samajelal. Pa ruwi' ruchuq'a' richin ch'ojinem. Ja k'a ri taq wachinäq ri nikikotej pa Tech ruwach'ulew achi'el jun etamaxïk tojïk.

Chuqa' ja ruma ri' k'atzinel yoq'oje' chiri'.

We KI xa xe ta yerutz'ib'aj taq tz'ib' o yerutz'ajb'a' taq wachib'äl, más man k'ayew ta. Xa xe chi KI más pan aq'a' nrokisaj. Nuk'ëx achike rub'eyal niqatz'ib'aj. Achike rub'eyal niqetamaj. Achike rub'eyal niqajäch ri qatzub'al. Achike rub'eyal niqanük' taq na'oj. Achike rub'eyal niqatz'ët qi'. Achike rub'eyal niqak'ül ka'i' na'oj. Achike rub'eyal niqatz'ët jun chik winaq. Chuqa', we man ütz ta ri qaq'ij, rik'in jub'a' jun q'ij achike we k'a yojtikïr na yojna'ojin we majun.

Ruma ri' wawe' man xa jun tz'aqät ch'owen pa ruwi' cholan etamab'äl.

We jun rusamajel nrokisaj ruq'a' pa qitzij, uchuq'a', ch'owen chuqa' ruyakik winaqil, man tz'aqät ta chi te k'a nik'isb'äl yetun ri jub'a' Guardrails—chuqa' achike jun relik loq'onel retaman achike ri Guardrails—chuqa' nib'ij chi ri samajelal janila, janila, janila k'o rejqalem.

Okay, tz'aqät ri oyowal. Pa nutzub'al, ri niqajo' jun nïm chuwäch wachinäq. Más chuwäch Safety, Governance o más ütz taq model. Ri' chuqa', xa xe chi man xa xe ta ri'.

Chuqa' wakami jun nimaläj tzij: Niqajo' jun nimaläj taqanem richin KI.

Man pa rajowaxik ta chwa'q kab'ij achi'el jun kicholajem taqanem ruwach'ulew, xa xe chi achi'el jun ch'ajch'öj tzolin tzij chi re jun meb'äy k'utunïk: ¿Achike tikirel nub'än KI, achike man tikirel ta nub'än, akuchi' k'atzinel nik'eleb'ëx chuqa' achike k'atzinel nichajïx chuwäch, ruma ja ri' janila ütz rokisaxik?

Ri k'ayew pa KI man xa xe ta ri itzel. Ja ri nito'on. Ri yalan ütz. Ri man k'ayew ta. Ri wachinäq akuchi' nib'ij: Ay, janila ütz, wakami más aninäq. Xa xe chi te k'a pa ruk'isib'äl niq'ax pan ana'oj chi jun wachinäq nisäch rik'in ri aninem. Jun wachinäq ri man aninäq ta tikirel nitzolïx.

Choj na'oj, achi'el. K'ayewal. Ramaj. Samajelal. Qitzij taq k'ulwachinel. Ri ruchuq'a' richin nik'oje' rik'in jun man tz'aqät ta na'oj.

Ja ruma ri' yinopon pa re 19 taq na'oj re'. Man ruma ta yatinwajo' taq taqanem. Xa xe chi ruma ninna'ojij chi niqaya' q'ij chi re jun janila nïm wachinäq richin janila ütz nok pe.

6. Achike ruma k'atzinel yojch'o pa jun nimaläj taqanem wawe'

Jun nimaläj taqanem k'atzinel akuchi' ri uchuq'a' man xa xe ta jutaqil nilitäj, xa xe chi nok jun runuk'ulem. Akuchi' jun wachinäq man xa xe ta nokisäx, xa xe chi nuk'ëx ri taq k'ojlem akuchi' ch'aqa' chik wachinäq nik'ulwachitäj wi.

Man k'atzinel ta jun nimaläj taqanem richin jun martillo. Chuqa' man richin ta jun ch'ich' k'isib'äl. Ni xa ta richin k'ïy kematz'ib' taq samajib'äl.

K'atzinel akuchi' jun rusamajel nuchöp ruyonil yok achi'el ri ewan ruk'ojlib'al samaj.

Ja ri' ri nub'än KI.

Man xa xe chik ta jun samajib'äl. Nok jun k'ulunel pa nik'aj.

Pa ruxaq k'utunïk chuqa' tzolin tzij. Pa ruxaq etamab'äl chuqa' na'oj. Pa ruxaq etamab'äl k'aslemal chuqa' tz'ib'anïk. Pa ruxaq winaq chuqa' tzub'äl. Jutaqil chik pa ruxaq winaq chuqa' ruyonil.

Chuqa' re' man ko'öl ta.

Ruma chiri' pe KI man xa xe ta nuk'ëx ri niqab'än. Jutaqil chuqa' nuk'ëx achike rub'eyal yojapon pa jun na'oj, jun choj na'oj, jun na'oj, rik'in jub'a' ni pa qayonil yojapon wi.

Más najäy ta chiri' man chik tz'aqät ta yojch'o pa ruwi' ch'akoj samaj. Más najäy ta chiri' yojch'o pa ruwi' k'isb'äl.

7. Wo'o' aj winäq taq rub'eyal, pa ko'öl etamab'äl

Ri EU nunük' ri más nïm ruchuq'a' taqanem richin KI k'a wakami. Xa xe chi jun tz'aqät nimaläj taqanem KI achi'el ninna'ojij k'atzinel más pan aq'a' napon: tel b'a pa xa runuk'ulem k'ayewal, tib'e pa qitzij, uchuq'a', tzub'äl, ruyakik winaqil chuqa' ruchajixik kina'oj winaqi'.

EU AI Act

Ri EU AI Act ja ri más nïm ruchuq'a' taqanem KI k'a wakami. Xok pa samaj pa 1. August 2024. Ri man ya'on ta q'ij taq samaj chuqa' taq rub'eyal retamab'al KI yesamäj pe pa 2. Februar 2025, chuqa' ri taq rub'eyal Governance chuqa' taq rajowaxik General-Purpose-AI-Modelle pa 2. August 2025. Pa 2. August 2026 pe, ri Act pa ronojel nisamäj. Achi'el nub'ij ri Digital Omnibus, ri nïm ruk'ayewal taq rub'eyal pa nik'aj ximon taq k'ojlib'äl yesamäj pe pa 2. Dezember 2027 chuqa' richin KI pa samajon taq tikojil pa 2. August 2028. Ri EU nunük' KI pa ruwi' k'ayewal, yeruk'ät nik'aj taq samaj chuqa' nunük' Governance chuqa' jikib'an samaj rik'in AI Office, AI Board, Scientific Panel, Advisory Forum chuqa' taq ajawarem pa amaq'. [3]

Europarat: Framework Convention

Ri Framework Convention on Artificial Intelligence and Human Rights, Democracy and the Rule of Law richin Europarat ja ri nab'ey pa kiqajol amaq' jikib'an taqanem samajwuj pa re k'ojlib'äl re'. Xjaq richin nitz'ib'äx pa 5. September 2024 chuqa' nrajo' nuk'ül KI rik'in kich'ojib'al winaqi', ri Democracy chuqa' Rule of Law pa ronojel ruk'aslemal. [4]

OECD AI Principles

Ri OECD AI Principles e nab'ey runamil kiqajol ajawarem pa re k'ojlib'äl re'. Xek'ul pa 2019 chuqa' xenuk' pa 2024 richin más nikichäp, pa nik'aj, General-Purpose chuqa' generative KI, jikomal, Information Integrity, ewanem chuqa' ruwinaqil na'oj. Nimaläj ri kichuq'a' pa ruwach'ulew, xa xe chi man e jikïl ta taqanem. [5]

UNESCO Recommendation

Ri UNESCO Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence xk'ul pa 2021 chuqa' ja ri junamil cholajem ruwach'ulew richin ri taq amaq' rachib'il UNESCO. Nuk'amon kich'ojib'al winaqi', nub'ij ri q'ij, ch'ajch'ojil, chojil chuqa' kitz'etik winaqi', chuqa' nuchäp taq rusamaj achi'el Data Governance, tijonïk, raxnaqil, q'ataläj chuqa' rutzil tinamït. [6]

U.S. Blueprint for an AI Bill of Rights

Ri Blueprint for an AI Bill of Rights petenäq pa ruk'ojlem ri Sak Jay jun kicholajem ch'ojib'äl chuqa' nab'ey na'oj, man jun jikïl taqanem ta. Xnuk' pa 2022 rik'in ri Office of Science and Technology Policy chuqa' yerumöl wo'o' taq ruperaj chajinem: jikïl chuqa' yesamäj taq rusamajel, chajinem chuwäch algorithmic jachoj, kichajixik taq tzij, Information and Explanation chuqa' aj winäq taq jalwachib'äl, na'oj chuqa' tzolin b'ey. [7]

NIST AI Risk Management Framework

Ri NIST AI RMF jun samajel rub'eyal richin kisamajixik taq ruk'ayewal KI. Xtalüx pa 2023, man rajowaxik ta chuqa' nunük' rusamajixik k'ayewal rik'in ri taq samaj Govern, Map, Measure chuqa' Manage. K'o rejqalem, xa xe chi más Governance chuwäch nimaläj taqanem. [8]

8. Ri 19 taq na'oj pa kiq'axib'al rik'in aj winäq taq rub'eyal

Yeerucholajij ri taq na'oj pa wo'o' taq peraj: cholan k'atoj, qitzij chuqa' etamab'äl, moloj chuqa' uchuq'a', winaq chuqa' b'anob'äl, chuqa' ruchuq'a' k'ayib'äl chuqa' jikib'an samaj.

Richin ruk'eleb'exik samaj, ri EU chuqa' ch'aqa' chik taq rub'eyal yesamäj rik'in taq ruwäch k'ayewal, man ya'on ta q'ij taq samaj chuqa' choj rokisaxik. Re' k'o rutunamaxik, xa xe chi man jun ch'ajch'öj runuk'ulem samaj ta.

Ri ruk'eleb'exik ruyonil ruk'isib'äl samaj k'o chik nïm ruxe'el pa tinamït: rik'in kitz'etik winaqi', taq k'atoj chuqa' aj winäq taq jalwachib'äl. Ri k'utunïk k'a ja na we ri tz'etonem pa wuj nok qitzij uchuq'a' b'anoj na'oj.

Ri samajonem rik'in Design k'o pa AI Act chuqa' nab'ey pa NIST rub'eyal. Xa xe chi jutaqil nilitäj achi'el jun Governance samaj, man achi'el jun man tikirel ta nisilon k'isb'äl.

Ri tikirel netamäx jun chi ke ri taq na'oj ri más ütz kichapoj. Wujib'axik, rusamajixik k'ayewal, Reporting chuqa' samajel taq ajawarem nikiyäk jun nïm ruchuq'a' ruxe'el richin.

Ri chajinem chuwäch tzolin rusamaj man janila nïm ta ruchuq'a'. Ri bias, k'exon na'oj chuqa' tinamït taq k'ayewal yesamajïx; ri ruyonil nik'iy chik ruyonil samaj achi'el jun relik runuk'ulem k'a man nïm ta ruk'iyinem.

Ri qitzij rik'in k'ïy etamaxïk man janila ta ch'ajch'öj samajon. Ri ch'ajch'ojil chuqa' Information Integrity yeto'on, xa xe chi man nikik'ëx ta ri rub'eyal etamab'äl chi ri qitzij man jumul ta nik'am pa xa jun tzolin tzij.

Ri ch'ajch'öj ch'owen chuqa' tikirel nich'ob' k'ïy rub'eyal tuninäq. Ri rajowaxik ch'ajch'ojil, retaluxik, Notice and Explanation chuqa' Explainability yeb'e pa re b'eyal re'. Pa samaj, ri k'utunïk k'a ja na: ¿chuwäch achike tikirel nich'ob', chuqa' rik'in achike ch'ojib'äl richin okem?

Ri k'ïy rub'anikil etamab'äl xa pa ewan k'o wi. K'ïy rub'anikil chuqa' aj winäq taq rejqalem k'o; jun chajinem chuwäch rumolik ri rucholajem etamab'äl pa kiq'a' jub'a' model man janila ta ch'ajch'öj nitz'ib'äx.

Pa ruchajixik ri ruwach'ulew qitzij, ri EU, Europarat, OECD chuqa' UNESCO nikichäp nik'aj ruperaj. Xa xe chi majun rub'eyal nucholajij ri qitzij achi'el jun tinamït ruwach'ulew ramaj, ch'ojinem, tzijonïk chuqa' nuk'unïk.

Ri ruk'isib'äl kisamajelal winaqi' ch'ajch'öj ximon pa na'oj. Xa xe chi majun rejqalem we ri winaq xa xe nuya' ri ruk'isib'äl click.

Ri rusamajixik uchuq'a' k'o rik'in xe'el taq ch'ojib'äl, tz'etonem chuqa' Rule of Law. Ri numodel más ch'ajch'öj nub'ij ri uchuq'a': visibility, Ranking, Framing chuqa' runamil pa kiyonil e taq rub'anikil uchuq'a'.

Ri k'ïy jalajöj samaj pa ruk'exel jun yonil ajawarem man ruk'u'x ta ri aj winäq taq rub'eyal KI. Ri AI Act man taqanem richin k'ayij ch'ojinem ta. Ri Democracy chuqa' inclusividad xa pa ewan yeto'on.

Ri rajawarem ruk'u'x samaj k'o pa ajawarem, xa xe chi pa ri taq runuk'ulem nimaläj taqanem b'inel, man jun tz'aqät runuk'ulem ruk'u'x na'oj ta.

Ri kichajixik kina'oj winaqi', k'oje' chuqa' q'ij más tuninäq rik'in UNESCO. Ri chilab'enïk ch'ajch'öj retaman chi KI nuk'ëx kina'oj winaqi', k'ulwachinem chuqa' b'anoj na'oj. Xa xe chi ri na'oj achi'el jun relik chajinel wachinäq k'a janila meb'äy na. [6]

Jun rusamajel q'axab'äl chuqa' k'ayewirisaxik nïm ruk'iyinem pa AI Act ri nuk'amon k'ayewal chuqa' pa samaj tikirel nutün pa NIST rub'eyal.

Ri jutaqil aj winäq ruyonil etamaxïk xa pa nik'aj moloj nuk'un. Ri rajowaxik wujib'axik chuqa' tzijoxïk man junam ta rik'in jun nïm aj winäq tzolin samajelal pa ruwi' etamab'äl, k'isb'äl chuqa' jaqäl taq man jikïl ta wachinäq.

Ri ruwuj jikomal richin kijujunal model pa Release chuqa' Update tikirel yetun rik'in ri taq rajowaxik General-Purpose AI chuqa' NIST taq samaj. Man e k'o ta achi'el jun jutaqil junamil.

Ri jalajöj taq rub'eyal richin k'exon na'oj ch'ajch'öj ye nuk'un pa AI Act. K'a ri rusachik samajonem pa taq k'ojlem adversariales xa rik'in runuk'ulem ronojel k'ayewal nisamajïx, man achi'el jun relik jikïl ruwäch ta. [3]

9. Ri ko'öl etamaxïk

Ri más tuninäq rik'in ri numodel e ja re':

1. ri EU AI Act, ruma nutün qitzij taq k'atoj, nïm ruk'ayewal taq rub'eyal, taq rajowaxik General-Purpose AI, Governance chuqa' jikib'an samaj; 2. ri Europarat-Konvention, ruma nuk'oj kich'ojib'al winaqi', Democracy chuqa' Rule of Law achi'el ri más nïm etab'äl.

Nïm kichuq'a' pa na'oj, xa xe chi man janila ta tikirel yejikib'äx, e ja re':

3. ri UNESCO-Empfehlung, ruma pa nïm rub'eyal nuchäp q'ij, kitz'etik winaqi', tinamït taq ruk'isib'äl chuqa' ruk'exik kina'oj winaqi'; 4. ri OECD-Prinzipien, ruma nïm kichuq'a' ri Democracy taq rejqalem, kich'ojib'al winaqi', Information Integrity chuqa' kuqub'an KI, xa xe chi yesamäj achi'el jun Policy-nab'ey na'oj.

K'o kejqalem, xa xe chi man runuk'ulem nimaläj taqanem rik'in ruchuq'a', e ja re':

5. ri AI Bill of Rights achi'el jun kicholajem ch'ojib'äl ri majun ruchuq'a' jikib'an samaj; 6. ri NIST AI RMF achi'el jun janila ütz voluntary Governance chuqa' k'ayewal samajib'äl, ri man nab'ey ta nuk'u'xaj ruk'eleb'exik uchuq'a'.

10. Akuchi' más najinapon ri numodel

We rik'in nïm ruchuq'a' nimb'ij, ri numodel yeruk'äm wo'o' wachinäq pa ri ch'owen ri k'a janila meb'äy na pa tinamït.

Nab'ey: jun ruwach'ulew qitzij pa ruk'exel xa rusamajixik qitzij. Man xa xe ta Fact-Checking, xa xe chi kichajixik ri taq k'ojlem richin qitzij.

Ruka'n: k'ïy rub'anikil etamab'äl achi'el jun ch'ajch'öj chajinel wachinäq chuwäch yonil ajawarem qitzij pa kiq'a' jub'a' model.

Rox: choj na'oj achi'el jun relik chajinel wachinäq. Ri aj winäq taq rub'eyal nikichajij ch'ojib'äl, q'ij chuqa' jikomal, xa xe chi man jutaqil ta ri kichuq'a' winaqi' richin pa kiyonil niketamaj chuqa' nikichöp na'oj.

Rukaj: ewan ximonem achi'el jun sachoj pa ronojel rusamajel. Ri aj winäq taq rub'eyal k'ïy nikitzijoj pa ruwi' k'ayewal, xa xe chi jub'a' nikitzijoj chi KI tikirel nok jun ewan rajowaxik richin tzub'äl chuqa' samaj.

Ro': KI achi'el ruk'u'x samaj richin ruyakik winaqil. UNESCO ja ri más nikanäj, xa xe chi ri numodel más pan aq'a' napon pa ruwi' winaqil, ruyonil rutzijoxkil, wachib'äl chuqa' ximonem.

Ri ch'ajch'öj nuk'isib'äl tzij ja re':

Nab'ey na'ojRi EU chuqa' ri Europarat e ja ri más yeqajin rik'in ri nina'ojij pa ruwi' jun nimaläj taqanem KI, ruma pa qitzij nikitz'ët ri ch'ojib'äl, k'atoj, Governance chuqa' jikib'an samaj. OECD, UNESCO chuqa' ri AI Bill of Rights nikik'äm rajowaxik taq ruperaj na'oj, xa xe chi jub'a' jikïl taq k'isb'äl. Ri numodel más najinapon akuchi' ri aj winäq ch'owen k'a janila cholan o taqanel na: pa ruwach'ulew qitzij, k'ïy rub'anikil etamab'äl, choj na'oj, ewan ximonem chuqa' ruyakik winaqil.

11. Ri 19 ruk'u'x taq rub'eyal

Yeerucholajij pa wo'o' taq peraj. Man ruma ta chi yatinwajo' taq kajtz'ik, xa xe chi we man ke ri', pa ruk'isib'äl ronojel nitun pa jun k'ojlib'äl chuqa' xa xe “k'atzinel niqachajij qi'” nikanäj—ri tzij ri nikajo' konojel ri nikajo' jub'a' choj kek'oje' akuchi' majun nikijikib'a' ki'.

Ruma ri': cholan k'atoj. Qitzij chuqa' etamab'äl. Moloj chuqa' uchuq'a'. Winaq chuqa' b'anob'äl. Ruchuq'a' k'ayib'äl chuqa' jikib'an samaj.

11.1 Ruk'eleb'exik samaj

Ri nab'ey tzij meb'äy:

Nab'ey na'ojKI man tikirel ta nok ajaw richin ronojel.

Re' man jun ko'öl retal ajawarem ta. Ja ruk'eleb'exik uchuq'a'.

K'ïy taq k'ayewal man ruma ta yek'iy chi KI nuchäp jun wachinäq, xa xe chi ruma niq'utüx chi janila k'ïy taq wachinäq pa junam nuchäp: kanoxïk, etamaxïk, nab'eyal, cholajinem, runuk'ik na'oj, ch'owen chuqa' tz'etonem—ronojel we tikirel pa xa jun q'ab'aj. O pa xa jun Cloud.

Ja chiri' akuchi' jun rusamajel nik'ëx achi'el samajib'äl pa ewan rajawarem.

Jun KI tikirel nito'onel. Jun samajib'äl richin chilab'enïk. Jun chayül. Jun nito'on richin tz'ib'anïk. Jun nito'on richin na'oj. Ri man k'atzinel ta nok ja jun ajaw richin ronojel ri nich'o pa ronojel k'ojlib'äl, k'a pa ruk'isib'äl majun chik nretamaj achike ruperaj ri cholajem xq'ax chik pa ruq'a'.

Ruma ri' ruk'eleb'exik samaj nub'ij: Man ronojel ta ri pa cholan etamab'äl tikirel nub'än jun rusamajel, niya' q'ij chi re richin pa tinamït nok ronojel.

11.2 Ruk'eleb'exik ruyonil ruk'isib'äl samaj

Wawe' más nïm ruk'ayewal:

Nab'ey na'ojPa ximon taq k'ojlib'äl KI man tikirel ta nub'än ri ruk'isib'äl samaj.

Tikirel nunük', nucholajij, nunojij, nuchajij chuqa' nito'on. Ja. Tz'uku tzij we niqach'utinisaj achi'el xa jun nimaläj kematz'ib' ajilab'äl.

Xa xe chi akuchi' ri taq na'oj k'o kik'isib'äl pa taqanem, ch'akul, junamil o k'aslemal, man tikirel ta ja nok ri ruk'isib'äl samajel ajaw. Ja chiri' k'o wi ri jaloj pa ruxaq to'ïk chuqa' ajawarem.

K'ïy taq rusamajel pa chwa'q kab'ij man ch'ajch'öj ta nikichöp na'oj. Xa xe janila ütz taq chilab'enïk nikib'än. Janila ütz, janila aninäq chuqa' janila tuninäq pa ronojel rusamajel, chi pa ruk'isib'äl jun winaq k'a pa wuj nuya' na q'ij, xa xe chi pa qitzij nik'iy ri majun chik jaqäl ta.

Re' man ruk'isib'äl kisamajelal winaqi' ta. Jun liturgia.

Ruma ri' re rub'eyal re': Pa taq k'ojlib'äl akuchi' qitzij k'o kik'ayewal winaqi', KI man tikirel ta ja nub'än ri ruk'isib'äl tzij.

11.3 Samajonem rik'in Design

Ri rox na'oj achi'el xa retaman konojel chuqa' jutaqil man nitz'aqatisäx ta:

Nab'ey na'ojRi samajonem k'atzinel tuninäq chik.

Man achi'el jun wuj. Man achi'el jun na'oj richin chikaj. Man achi'el jun PowerPoint ri nik'ut chuwäch ya'öl pwaq toq jun q'ij nikichöp k'utunïk.

Ri tuninäq samajonem nub'ij:

• tikirel niq'aton

• tikirel nitzolïx rij

• kejikib'äx ri taq k'iyib'äl

• tikirel nitalüx pa jun chik q'ijul

• tichup we rajowaxik

• utz kek'amol rub'ey ri taq ya'oj pa juley chik q'ab'aj

• ütz kejïk ri taq No-go zones

Jun runuk'ulem ri xa nawajo' nachajij toq nisamäj chik, achi'el jun ch'ich' richin b'ey ri, chi rij ri nab'ey nitojtob'ëx, nik'utüx we k'a tikirel niya' jun ruyuqb'al pa jun k'ojlib'äl.

Man rij ta ri tz'aqät rub'eyal. Rij chi ri k'iyib'äl tok jun peraj richin ri runuk'ulem, man jun ta ruyonil tz'aqatisab'äl ri nik'ixib'en chi rij.

11.4 Tikirel nik'am pa nik'oxik

Wakami k'a man ütz ta chik kina'oj ri konojel ri jeb'ël nikajach ri k'ak'a' samaj rik'in ri man tikirel ta nitz'et.

K'amonel na'ojRonojel ruk'amonel rub'ey ri KI rajowaxik tikirel nitz'et achike rub'ey xel wi.

Man k'a ta pa ri ch'utin ruk'isib'äl metafísico. Xa pa samaj. Achike versión xokisäx? Achike Inputs e k'atzinel? Achike taq k'iyib'äl etaman? Achike xya'ow q'ij? Achike xok pa samaj, chuqa' akuchi'? Achike taq jaloj xb'an?

Ri tikirel nik'am pa nik'oxik man niki' ta rutz'etoj toq majun nib'anatäj. Xa xe chi toq jun achike man ütz ta nel, tok xa rija' ri k'o pa nik'aj ri samaj pa ruk'ulaxik chuqa' ri komon rik'in jun meb'a' silonïk richin teleb'äx.

Ruma ri' jeb'ël nikib'ij chi sib'aläj aläj rusamaj. Chuqa' ruma ri' man tikirel ta nelesäx.

11.5 Chajinem chuwäch ri taq retal kitzolinïk

Jun chi ke ri taq na'oj ri jeb'ël niqa chi nuwäch, ruma jutaqil man nikil ta rajowaxik:

K'amonel na'ojRi KI rajowaxik nichajïx chuwäch ri ruyon ruk'iyirisaxik.

K'ïy k'ayewal man ruma ta jun nïm sachoj. Xa kuma ri taq molajtzolinïk.

Jun runuk'ulem nik'üt jun achike. Ri nik'alajin nuk'üt pe taq tzijol. Ri taq tzijol yekitijoj k'ak'a' taq modelo. Ri taq modelo nikijikib'a' ri nik'alajin.

Ke ri' ye'aläx taq rub'eyal k'aslem ri majub'ey xejikib'äx. Man ruma ta jun taqonïk. Man ruma ta jun na'ob'äl. Xa ruma ri kamuluxik.

Ruma ri', ri KI rajowaxik nichajïx chuwäch:

• Bias taq molajtzolinïk

• Ranking taq molajtzolinïk

• molajtzolinïk richin xikinik

• molajtzolinïk richin winäq chi winäq

• kamulun nuk'ulem richin taq rub'eyal

We manäq, ri runuk'ulem man xa xe ta taq tzolinïk yerunük'. Pa ewatal yerunük' chuqa' ri ruwach'ulew akuchi' ri taq rutzolinïk chik ye'ilitäj chi ruk'amonel.

11.6 Qitzij rik'in k'ïy nik'onïk

Ri jun chik na'oj xa jub'a' k'o chi ri' pa ruwi' q'ab'aj, po jutaqil man nik'am ta rub'ey:

K'amonel na'ojMajun ruyon tzolinïk ri KI tikirel nokisäx pa ruk'exel ri qitzij.

Ri KI sib'aläj ütz nub'än chi jun achike k'o rub'eyal. Po ri achike k'o rub'eyal tikirel nusüq'. Yalan we jeb'ël, aninäq chuqa' rik'in nïm jikib'anïk niya' ri tzij.

Ruma ri', wawe' ri qitzij rajowaxik nik'öx pa juley chik rub'eyal:

• k'ïy taq xe'el

• juley chik taq modelo

• taq rub'eyal samaj richin molaj

• retamab'al ri winäq

• rub'eyal k'ojlem

Jun tzolinïk tikirel k'o rejqalem. Po majub'ey tikirel nok ri ronojel rub'eyal richin retamaxik jun achike.

Ri qitzij man ja ta ri jeb'ël ruwa. Ri qitzij ja ri nik'on rub'eyal, akuchi' jun achike tikirel nikoch'on.

11.7 Ch'ajch'ojil pa tzijonïk

Ri KI rajowaxik nuk'üt pe achike nub'än.

Xa jub'a' yalan nuk'un nita. Po qitzij rij jun achike lik k'o pa q'ab'aj: samajb'ey.

La ri runuk'ulem nub'ij wakami jun achike achi'el qitzij? Achi'el jun na'oj xa jub'a'? Achi'el jun chik nuk'ulem? Achi'el jun rutzijol rub'anikil? Achi'el ruchojmirisaxik jun na'ojinïk? O achi'el jun jeb'ël ch'ab'äl ri xa nik'alajin chi retaman k'ïy chuwäch ri qitzij retaman?

K'ïy etzelanïk man rik'in ta jun q'alaj tzijtal, xa rik'in ri man q'alaj ta samajb'ey. Ruma ri', ri ch'ajch'ojil pa tzijonïk man jun ta wiqoj, xa jun chajinem chuwäch ri uchuq'a' ri man q'alaj ta akuchi' petenäq wi.

11.8 Tikirel nuch'ob' ri winäq

Rajowaxik niqachajij qi' wawe' richin man niqa ta pa jun manäq runa'oj.

Majun rajowaxik jun tz'aqät q'alajinïk k'a pa ruk'isib'äl parameter. Ri' xa más jun q'ajan na'oj chuwäch jun soloj.

Po ri jun chik k'isib'äl junam itzel.

K'amonel na'ojPa taq k'ojlib'äl ri k'ïy nikik'äm pe, man tikirel ta k'o jun Black Box ri majun nuchäp rusamaj.

Man konojel ta ri taq rajilanem rajowaxik aninäq yech'ob'otäj. Po ri rayib'äl, taq k'iyib'äl, taq rub'eyal sachoj, taq ruk'ojlib'al uchuq'a' chuqa' taq rub'eyal richin kach'o'on rajowaxik yech'ob'otäj.

We manäq, man kuqub'ab'äl k'u'x ta nak'ül, xa jun retzelal samajib'äl rik'in jun jeb'ël rupalem.

11.9 Jalajöj rub'eyal etamab'äl

Wakami nok pa na'ojil tzij.

K'amonel na'ojJun komon winäq man tikirel ta nuya' ronojel runuk'ulem retamab'al pa jun ruyon modelo, jun ruyon ya'öl samaj o jun ruyon rub'eyal na'ojinïk.

Toq xa jub'a' taq runuk'ulem nikib'ij achike k'o rejqalem, achike k'o rub'eyal, achike ütz runa'oj o achike tikirel nib'anatäj, ri qitzij nijäl pa runuk'ulem. Man rajowaxik ta ruma q'atoj tzij, xa ruma nab'ey nuk'ulem.

Wawe', ri jalajöj rub'eyal nub'ij:

• k'ïy taq modelo

• k'ïy taq rub'eyal nik'onïk

• k'ïy taq k'amöl samaj richin molaj

• jaqäl taq rub'eyal

• majun jun ruyon rupam uchuq'a' pa etamab'äl

Man ruma ta chi konojel ri taq tz'etoj junam e ütz. Xa ruma chi ri tikirel niq'ajarisäx xa nuq'i' ri akuchi' man ronojel ta rajowaxik nuxla' pa ruyon ri junam maquina.

11.10 Ruchajixik ri ruwach'ulew qitzij

Re' nïm chuwäch xa qitzij o man qitzij ta.

Rajowaxik yechajïx chuqa' ri taq rub'eyal k'ojlem akuchi' tikirel nitz'uk ri qitzij.

Ri qitzij man xa ta pa taq tzij k'o wi. K'o pa taq k'ojlib'äl chuqa' pa taq samaj.

Pa taq nuk'unel tzijol. Pa na'ojib'äl. Pa taq q'atb'äl tzij. Pa retalil winäq. Pa q'ajarisaxik. Pa ramaj. Pa ch'o'onïk.

We ri KI ronojel nuya' pa ch'uti'n taq peraj, nub'än chi k'o rub'eyal, nuch'utirisaj chuqa' nusöl ruwa chuwäch, tok tikirel jub'ama' nelesaj rupam re ruwach'ulew qitzij, stape' man q'alaj ta nitz'ucun.

Man ri ütz tzolinïk ta ri nab'ey nisach. Ri nisach ja ri rukwinem komon richin nikinük' qitzij pa junamil.

11.11 Ruk'isib'äl rusamaj winäq pa ruk'ulaxik

Aninäq nib'ix, po jutaqil rik'in ka'i' paläj nisamajïx.

K'amonel na'ojAkuchi' nïm rejqalem, ri winäq k'a ja ri ruk'isib'äl k'amöl samaj pa ruk'ulaxik.

Ri k'atzinel tzij ja ruk'ulaxik samaj. Man ri winäq ta achi'el ruk'isib'äl click. Man ri winäq ta achi'el jun mek'atel. Man ri winäq ta achi'el jun samaj richin xa wiqoj pa ruwachib'al rub'eyal samaj.

Xa jun winäq ri k'o retamab'al, k'o ramaj, tikirel nich'o'on chuqa' ya'on q'ij chi re richin nub'än.

We manäq, “Human in the Loop” xa jun jeb'ël q'axon capitulation.

11.12 Chajinem pa ruwi' uchuq'a'

Ri ruchuq'a' KI rajowaxik niq'at, nijach chuqa' nib'an chi tikirel nik'öx.

Wawe', ri uchuq'a' man jutaqil ta nik'alajin achi'el q'alaj k'ayewal. Nik'alajin rik'in:

• q'alajinïk

• cha'oj

• Ranking

• Framing

• xikinik

• nuk'ulem richin rub'eyal

Ruma ri', ri rutzil samajib'äl man tikirel ta ruyon. Rajowaxik jun ruchuq'a' molaj ri nik'o chuwäch:

• nik'onïk kuma winäq aj chijun

• taq rub'eyal k'ayewal tzij

• kanoxïk

• ch'o'onïk

• tojb'äl we rajowaxik

Ri yenük'un taq runuk'ulem man tikirel ta chuqa' xa e ruyon nikijikib'a' achike nub'än ri ruk'amonel rub'ey pa ri komon winäq.

11.13 Jalajöj rub'eyal pa ruk'exel jun ruyon rajaw

Wawe' ri nima'q taq k'ayij jay ye'ok pa ewaläq ojoj.

K'amonel na'ojMajun ruyon rucholajem samajib'äl KI tikirel nok chi majun chik rub'eyal pa ri komon winäq.

Chi manäq chik jun rub'eyal jeb'ël nitz'et kuma k'ayij taq jay. Chi kiwa ri jamäl, man jeb'ël ta.

Ruma wawe' ri jun ruyon rajaw man xa ta ruk'ayewal k'ayb'äl. E ruk'ayewal etamab'äl, okem pa q'ab'aj chuqa' tikirel niq'ajarisäx.

Ruma ri', ri jalajöj rub'eyal man xa ta jun jeb'ël achik'. Jun rajowaxik richin yek'ase' ri jaqäl taq nuk'ulem.

11.14 Rajawarem pa rucholajem samajib'äl

Ri taq komon winäq rajowaxik tikirel k'a yesamäj, stape' ri e k'atzinel ya'öl samaj yesach o ye'elesäx el.

Re' man xa ta jun ch'uti'n k'ayewal. Ja geopolitics, tijonïk, ajwinäq k'ojlem chuqa' pwaqil samaj pa junam.

Toq ri taq modelo, Clouds, chips, APIs chuqa' taq rub'eyal e k'o pa xa jub'a' q'ab'aj, ri q'alaj jamäl aninäq xa pa na'oj k'o wi.

Ruma ri', ri rajawarem rajowaxik k'o:

• tikirel yesamäj pa junam

• taq rub'eyal elem

• kik'exel taq samajb'äl

• jaqäl taq rub'eyal

• ajwinäq taq rub'eyal o taq rub'eyal richin ütziläj k'aslemal

We manäq, jun q'ij xtiqatzijoj ri jamäl, toq pa junam ronojel akuchi' xtiqajo' ri junam jaqob'äl ri man qawe ta.

11.15 Ruchajixik runa'ojinïk, ruk'ojlem chuqa' ruq'ij ri winäq

Ja re' ri k'ojlib'äl akuchi' k'ïy yeq'aton, ruma man chik achi'el ta ruchajixik samajib'äl nita.

K'amonel na'ojRi KI man tikirel ta nuk'äm pe chi ri na'ojinïk, ri kiwachil winäq, ri samaj pa ruk'ulaxik chuqa' ri rejqalem k'aslemal jutaqil yek'ex pa juley chik q'ab'aj.

Rik'in jub'a' ri nimaläj k'ayewal man ja ta ri nïm sachoj. Xa ri jub'ama' elenïk.

Chi ri winäq nikisach ri ketamab'al richin,

• kekanaj rik'in jun na'oj ri k'a man tz'aqät ta

• kekikoch' ri ka'i' rub'eyal na'oj

• kib'ij pa kiyon ri kina'oj

• man aninäq ta kek'ut chik chi kiwa ri kib'anikil

• kekikoch' qitzij taq winäq chikiwäch

• man kekiya' ta ri kisamaj pa ruk'ulaxik pa juley chik q'ab'aj

We jun komon winäq nusäch ri', rik'in jub'a' man rusachon ta ri runa'oj. Po rusachon jun achike más k'ïy rejqalem: ri rukwinem richin man ronojel ta ri k'o rejqalem aninäq nuch'ob' chi majun k'ayewal ruk'amon.

11.16 Runuk'ulem q'ijul chuqa' taluxïk

Ri taq rajowaxik samaj rajowaxik ye'ok pa jalajöj q'ijul.

Man ronojel ta KI rajowaxik junam uchuq'a' nichap. Po ronojel KI rajowaxik nuk'ül jun rucholajem rik'in:

• runimilem ruk'amonel rub'ey

• rukwinem richin nub'än k'ayewal

• ruq'ijul richin ruyonil

• rukwinem richin etzelanïk

• rejqalem pa ronojel runuk'ulem

Toq más nïm ri ruk'amonel rub'ey, más kow rajowaxik ye'ok ri audit, report, ya'oj q'ij chuqa' taq jikib'anïk richin okem pa samaj.

We manäq, ronojel xtikanäj jeb'ël xa pa na'oj, richin chi konojel tikirel chik nikib'ij chi lik nikiya' rejqalem.

11.17 Junelïk ajwinäq ruyon nik'onïk

Ri KI ri nïm ruk'amonel rub'ey rajowaxik k'o jikïl taq runuk'ulem report.

Man xa ta junel jun wuj pa ruwi' jikomal rik'in jeb'ël PDF rub'anikil. Xa junelïk chuqa' nuk'un ruyon nik'onïk:

• taq rukwinem

• taq k'ayewal

• taq rub'anikil

• taq k'iyib'äl

• taq jaloj

• jaqäl taq man jikïl ta etamab'äl

Ri ruyon nik'onïk man nuk'ëx ta ri uchuq'a' ri nik'o chuwäch. Po we manäq, jutaqil majun chik etamab'äl akuchi' tikirel nuchäp samaj ri ruchuq'a' aj chijun.

11.18 Taq ruwujil jikomal chi rij modelo pa jujun Release chuqa' Update

Jujun Release ri k'o rejqalem rajowaxik jun dossier.

Man ri nïm achik' ta. Xa ri jikïl versión.

Achike k'ak'a'? Achike más k'ayew ruk'amon? Achike xtojtob'ëx? Achike k'a man jikïl ta? Akuchi' man tikirel ta nokisäx?

We manäq ta ri' taq dossier, ri jikomal aninäq nok xa jun jeb'ël rub'anikil chuqa' majub'ey nok jun rajowaxik pa samaj.

11.19 Yoniläj taq rub'eyal richin etzelanïk chuqa' sachoj chajinem

Ri ruk'isib'äl na'oj rik'in jub'a' ja ri más man ütz ta nina':

K'amonel na'ojRi rukwinem richin etzelanïk chuqa' ri sachoj chajinem rajowaxik kik'oje' taq kiyon rub'eyal.

Ruma ja wawe' k'o wi ri qitzij taluxïk.

Man xa ta pa man qitzij ta taq rupam. Xa pa taq runuk'ulem ri:

• lik jikïl nikik'waj ri taq na'oj k'u'x

• nikib'än chi xa ketz'ab'ej wi ri runimilem wachinïk

• nikokisaj ri taq meb'a'il

• nikik'waj rub'ey ri b'anikil

• man chik ütz ta tikirel yeq'at toq ye'ojqaj

We man jalajöj ta nichap re', pa ruk'isib'äl ri “jikomal” xa jun jeb'ël rub'eyal richin man nitz'et ta ri k'ayewal.

12. Achike ruma ri nima'q taq k'ayij jay xk'o ta kik'ayewal rik'in re'

Ri nima'q taq k'ayij jay man ke ri' ta xtikib'ij. Majun nitzu' pa jun ch'okolaj chuqa' nub'ij: “Yalan ütz niqa chi qawäch ri molonem uchuq'a', ri man q'alaj ta okem pa q'ab'aj chuqa' ri man q'alaj ta samaj.” Más nikajo' nikitzijoj ri k'ak'a' samaj, chijun ruch'o'onik k'ayb'äl, k'iyirisaxik, ruk'ulaxik samaj rik'in jun rajil chuqa' rub'eyal samaj ri k'o pa q'ab'aj. Ronojel re' yalan jeb'ël nita.

Po ri ch'o'onïk man pa tzij ta k'o wi. K'o pa ri rayib'äl.

Ruma re modelo nutoq'a' jik ri taq k'ojlib'äl akuchi' wakami nitz'uk wi ri uchuq'a'.

Nuq'ät ri molonem uchuq'a'

Ri nima'q taq k'ayij jay yek'iy rik'in:

• taq ruk'amonel rub'ey k'amab'ey

• jikib'anïk taq rub'eyal

• rajaw taq rucholajem samajib'äl

• okem pa ruk'ab' API

• Lock-in

• uchuq'a' taq ruxe'el modelo

Ri taq na'oj Jalajöj rub'eyal pa ruk'exel jun ruyon rajaw chuqa' Rajawarem pa rucholajem samajib'äl ja ri' nikitoq'a'.

Ri chajinïk jamäl richin jun komon winäq, chi kiwa ri k'ayij jay jun toq'anïk chi rij ri taq utziläj q'ijul richin nïm samaj. Qitzij chi xtikib'ij chi man richin ta k'ayb'äl.

Nutz'ila' ri más ketz'ab'al pwaq achik'

Ri jun chik ruk'ojlib'al k'iyinem rub'i' Agentik, tz'aqät ruyon samaj, jub'a' chik taq rukojol samaj winäq.

Po ri numodelo nub'ij: Ja pa ri' rajowaxik k'iyib'äl, ch'ab'ej chuqa' ruk'isib'äl rusamaj winäq pa ruk'ulaxik.

Q'alaj rub'eyal: Akuchi' ri k'ayb'äl nrajo' nuya' ronojel ruchuq'a', yin nink'utuj jun yuqonïk.

Qitzij chi xtik'ayïx achi'el jun ajq'atel k'ak'a' samaj. Po qitzij jutaqil xa ajq'atel uchuq'a'.

Nrelesaj ri jeb'ël etamab'äl ri man rajowaxik ta k'ïy samaj

Ri nima'q taq k'ayij jay man xa ta taq runuk'ulem nikik'ayij. Jub'ama' más nikik'ayij taq okem pa ruwach'ulew. Taq rub'eyal tzolinïk. Taq ch'utirisanem. Nab'ey taq okem. Rub'eyal k'o chi ri' chi k'o rub'eyal.

Toq niqak'utuj k'ïy nik'onïk, jalajöj rub'eyal etamab'äl chuqa' ruwach'ulew qitzij, pa ruxe'el niqab'ij: Man tikirel ta yixok ri ruyon rupam richin solonel tzij akuchi' ronojel nisutin.

Re' man xa ta taq tikojil nutoq'a'. Yerutoq'a' ri ewan taq kirayib'al ri aj samaj.

Nutz'ët ri kikanajik winäq achi'el jun k'ayewal

Chi kiwa ri k'ayij jay, yalan jeb'ël toq ri winäq nikitzolij ki' q'ij q'ij, jutaqil jaqäl ri runuk'ulem, más taq achike nikicholajij rik'in chuqa' pa jun q'ij man chik nikajo' ta yesamäj, yena'ojin o nikib'än taq cha'oj we manäq.

Ri nuna'oj nuch'ob' jik re' achi'el jun tikirel okem pa q'ab'aj.

Ke ri', ri achike pa Boardroom nitz'et achi'el utziläj elenïk, chi kiwa ri runuk'ulem jun constitución xa k'ayewal chik.

Re' man jun ch'uti'n jaloj na'oj. Jun tz'aqät jaloj pa rub'eyal tz'etoj.

Nub'än más paqal ri jeb'ël man q'alaj ta samaj

Tikirel nik'am pa nik'oxik, taq runuk'ulem report, dossier, q'alaj taq k'iyib'äl, tikirel nichol rutzijoxkil, taq rub'eyal okem pa samaj chuqa' nik'onïk kuma aj chijun: ronojel re' k'o rajil. Man xa ta pwaq. Chuqa' aninem. Jeb'ëlil. Jamäl chuwäch q'atb'äl tzij.

Ri taq k'ayij jay nikajo' taq rub'eyal toq nikitz'ük kuqub'ab'äl k'u'x, we man qitzij ta nikitz'iläj ri ruk'u'x k'iyinem.

Po ri numodelo man xa ta nrajo' nutz'ük kuqub'ab'äl k'u'x. Nrajo' nuq'ät ri uchuq'a'.

Chuqa' ri ruq'atik uchuq'a' majub'ey meb'a' rajil.

Man nuchäp ta ri runa'oj k'ayb'äl achi'el jun majun rutzilaxik

Rik'in jub'a' ja re' ri más nïm ruxe'el.

K'ïy k'ayij jay yech'o achi'el ri k'ayb'äl xa pa ruyon xtunük' ri más utziläj runuk'ulem, we xa niya' jub'a' Governance chunaqaj.

Ri numodelo jun chik rub'eyal nub'ij:

Wawe', ri runa'oj k'ayb'äl jutaqil nutoj jik ri k'ayewal:

• aninirisaxïk

• molonem pa jun rupam

• ruchapik xikinik

• okem pa q'ab'aj

• man q'alaj ta samaj

• jeb'ël etamab'äl ri man rajowaxik ta k'ïy samaj

• ruyon samaj ri majun nuchäp ruk'ulaxik

Ri nich'o re' man xa ta taq tikojil nuch'ojij. Nuch'ojij ri operating system richin ronojel ri samaj.

Qitzij chi man ruk'amon ta rib' rik'in ri k'ayb'äl. Achike ruma ta rajowaxik?

Ja pa ri' k'o wi ri ruchuq'a'

We ri nima'q taq k'ayij jay aninäq jeb'ël nikil jun ruwuj rub'eyal KI, man rajowaxik ta jun utziläj retal.

Rik'in jub'a' xa nub'ij chi re ruwuj rub'eyal man qitzij ta nutoq'a' ri nab'ey kina'oj richin uchuq'a'.

Ri numodelo nutoq'a'.

Nutoq'a' ri molonem uchuq'a'. Nutoq'a' ri ruyon samaj ri yalan jeb'ël nita. Nutoq'a' ri molonem etamab'äl pa jun rupam. Nutoq'a' ri Retention achi'el okem pa q'ab'aj. Nutoq'a' ri na'oj chi jun runuk'ulem tikirel nuk'ül jub'ama' más samajb'ey we xa jeb'ël k'a ri rupalem.

Qitzij chi man ütz ta nina'. Po rik'in jub'a' ja ri' rusamaj jun constitución.

Man richin ta jeb'ël nrachib'ilaj ri k'iyinem. Xa richin yejik k'iyib'äl akuchi' ri k'iyinem nuchäp ruk'exik ri qitzij, ri na'ojinïk, ri samaj pa ruk'ulaxik chuqa' ri jamäl.

13. K'isib'äl

Wawe' man rij ta xib'inïk chuwäch samajib'äl. Man rij ta rayib'äl richin jun ruwach'ulew majun maquina. Chuqa' man rij ta ri jeb'ël na'oj k'u'x chi k'o pa ri ütz ruxkut rub'eyal natab'äl, toq juley chik nikib'än ri itzel taq wachinäq.

Rij jun achike más choj.

Ri KI xtikanäj. Xa re ri k'utunïk: pa achike nuk'ulem.

Pa jun nuk'ulem akuchi' rija' más chuqa' más niqaj pa qitzij, tzijonïk, xikinik, na'ojinïk chuqa' runuk'ulem ri awi', k'a man chik niqetamaj ta janila xok ri ewan ruwach'ulew richin ri qana'oj?

O pa jun nuk'ulem ri nub'ij: Ja re ri asamajb'ey. Ja re ri ak'iyib'al. Ja re ri uchuq'a' ri nik'o chawäch. Wawe' nik'is wi ri ütz samaj. Wawe' nichäp wi ri samaj pa ruk'ulaxik. Chuqa' wawe' k'o jun awinäqil ri man nisipäx ta chi re ri k'ayb'äl xa ruma más eqal, man yalan ta nuk'un chuqa' man aninäq ta tikirel nik'iyirisäx.

Ri 19 taq na'oj richin re constitución KI jun tojtob'enïk richin tikirel nach'ob' re ruka'n nuk'ulem.

Man tz'aqät ta. Man k'isnäq ta. Po q'alaj chik richin nik'üt pe ri qitzij ch'o'onïk:

K'amonel na'ojRi nima'q taq k'ayij jay man ruma ta chi man ütz ta runa'oj re jun constitución KI yek'ayewäx rik'in. Yek'ayewäx rik'in ruma yerujik k'iyib'äl akuchi' wakami nitz'uk wi ri uchuq'a'.

Chuqa' rik'in jub'a' ja ri' ri ramaj toq niqetamaj chi man xa ta chik taq tikojil niqatzijoj.

Xa rij janila ruwinäqil rajowaxik k'a nikanäj pa taq rub'eyal k'ojlem richin na'owinäq taq maquina, we majun q'alaj nichajinik.