Ch'utirisanem
Ri tzijonem chi rij künstliche Intelligenz chuqa' qitzij janila nitzijon chi rij Halluzinationen, Deepfakes, Desinformation chuqa' man ütz ta rutzijol xe'el. Qitzij re taq k'ayewal re', xa man nikik'ül ta ronojel ri k'ayewal. Ri qitzij man xa ta jun rub'anikil jujun taq jikib'an tzij. Ri qitzij nib'iyin pa winaqil, molajil chuqa' etamab'äl taq samaj: rik'in nik'onïk xe'el, utzij winaq, k'ulwachin tzij, suk'ulinem, ruxaq tojtob'enïk ajna'oj, k'ulunem rusamaj ri tz'ib'anem, rub'eyal q'atöy tzij, tzijonem chikiwäch konojel chuqa' q'ij richin nik'onïk. Re tz'ib'anïk re' nunük' ri ch'ab'äl ruwach'ulew qitzij achi'el jun etab'äl richin KI-Governance. KI yeruk'ëx ri taq ruwach'ulew qitzij man xa ta toq yerub'än man qitzij taq rupam, xa chuqa' toq nuk'ëx kanonïk pa taq rutzolin tzij, nuk'üy ri man jikïl ta, yerurewaj ri taq rucholajem xe'el, nuk'üt taqanelïk chuqa' yeruk'ëx ri molajil taq nik'onïk rik'in qitzij tz'etel taq ch'utirisanem. Rik'in kanonïk b'anonel, ajna'oj samaj, tzijol, q'atb'äl samaj chuqa' tzijonem chikiwäch konojel, ri tz'ib'anïk nuk'üt chi ri k'ayewal KI chi rij qitzij man rajowaxik ta nich'ob achi'el xa rupam, wachinäq o etalunïk taq k'ayewal. Ri nimaläj k'utunïk man xa ta we qitzij jun rutzolin tzij KI, xa we yechajïx ri taq winaqil k'ulwachinïk akuchi' ri qitzij tikirel nik'oxïk, nisuk'üx chuqa' nïm ruchuq'a' chikiwäch konojel.
1. Ri na'oj
Ri tzijonem chikiwäch konojel chi rij KI janila nitzijon chi rij qitzij. Xa jub'ey pa jun yalan ch'utin rub'anikil.
Nuk'utuj: ¿Nub'än halluziniert ri modelo? ¿Qitzij ri taq xe'el? ¿B'anon jun wachib'äl? ¿Jun Deepfake ri silowachib'äl? ¿Qitzij jun tzolin tzij? ¿Tikirel nib'an Faktencheck chi rij jun jikib'an tzij?
K'atzinel re taq k'utunïk re'. Xa man nikïl nikik'üt ta ri nimaläj k'exoj.
Ruma chi ri qitzij man xa ta jun rub'anikil jujun taq cholaj tzij. Ri qitzij chuqa' jun rub'eyal. Man xa ta nib'iyin ruma chi jun jikib'an tzij nuxïm ri qitzij k'ulwachinäq. Pa ri winaqil molaj nib'iyin rik'in taq molaj, samaj chuqa' samajel: rik'in ajna'oj nik'onïk, ajtzijol kanonïk, rub'eyal tz'eteb'äl pa q'atb'äl tzij, yakb'äl, nik'onïk xe'el, nuk'un ka'i'lem, k'ulwachin tzij, suk'ulinem chuqa' toqib'äl chikiwäch konojel.
Ruma ri', ri tz'ib'anïk nusüj chi KI man xa ta nitz'et achi'el jun k'ayewal chi ke jujun taq qitzij, xa achi'el jun okem pa jun ruwach'ulew qitzij.
Re' nub'ij: Jun winaqil molaj k'o ruk'in winaqil chuqa' molajil taq k'ulwachinïk akuchi' ri taq jikib'an tzij tikirel yenik'öx, yeq'alajisäx, yek'ulwachïx, yesuk'üx chuqa' nib'an nïm kichuq'a' chikiwäch konojel. Re taq k'ulwachinïk re' man xa ta e k'o. Tikirel nïm kichuq'a', niqasäx kichuq'a' o yek'ex rik'in na'ob'äl taq rub'eyal q'axan tzij.
Ri tz'ib'anïk nub'än oxi' taq sujunïk.
Nab'ey: Ri taq ruk'ayewal KI chi rij qitzij man rajowaxik ta yeqasäx xa pa Halluzinationen, Deepfakes chuqa' Desinformation.
Rukab': Generative KI nuk'ëx ri rub'anikil okem pa etamab'äl, ruma chi ronoje q'ij nuk'ëx kanonïk, nik'onïk chuqa' soloj na'oj pa b'anonel taq rutzolin tzij.
Rox: Ruma ri', KI-Governance rajowaxik man xa ta yeruchajij ütz taq Outputs, xa chuqa' ri qitzijil ri taq rub'eyal qitzij: k'ïy taq xe'el, taq rub'ey nik'onïk, molajil k'ulunem samaj, ri man q'alaj ta, taq rub'eyal suk'ulinem chuqa' q'ij richin nik'oxïk.
2. Achike ruma ri qitzij man xa ta jun rupam
Pa qak'aslemal, ri qitzij jub'ey nitz'et achi'el jun rub'anikil taq jikib'an tzij: Re cholaj tzij re' qitzij o man qitzij ta. Re rutzijol re' qitzij o man qitzij ta. Re wachib'äl re' qitzij o jalon. Re xe'el re' nïm ruchuq'a' o manäq.
Re' man sachinäq ta. Xa man tz'aqät ta.
Ri winaqil etamab'äl nuk'üt chi ri etamab'äl man xa ta nib'iyin pa jujun taq jolomaj. Pa Knowledge in a Social World, Alvin Goldman xuk'üt chi ri etamab'äl ximon rik'in winaqil taq rub'eyal, molaj chuqa' samaj: pa na'oj, taqanel tzij, chanpomanem, tijonïk chuqa' utzij winaq. [1] Rik'in ri ch'ab'äl epistemischer Ungerechtigkeit, Miranda Fricker xuk'üt chi ri kuqub'ab'äl tzij jachon pa ri winaqil molaj chuqa' chi ri winaqi' tikirel yek'ayewaj achi'el ajq'axanel etamab'äl toq jumul man niya' ta kuqub'ab'äl k'u'x chi ke o majun kich'ab'äl richin nikib'än ch'ob'otajel ri ketamab'al chikiwäch konojel. [2] Pa ri ruwinaqil rub'ey qitzij, Steven Shapin xuk'üt chi ri kuqub'ab'äl ajna'oj pa ri ojer k'o ruxe'el pa winaqil taq nuk'ulem, taq ruch'akulal kuqub'ab'äl k'u'x chuqa' molajil taq samaj.
Chuqa' ri ruch'ob'ik chanpomanem chuqa' ri ruch'ob'ik q'alaj tzij yek'amon pa re b'ey re'. Jürgen Habermas nutzijoj ri q'alaj k'ojlib'äl achi'el jun k'ojlib'äl akuchi' ri winaqi' nikik'ex kiwäch q'alaj taq ruxe'el na'oj chuqa' nikib'än chanpoman na'oj. Pa “Truth and Politics”, Hannah Arendt xujikib'a' chi ri qitzij wachinäq yalan man k'o ta ruchuq'a' pa taq chanpoman molaj, ruma chi ri taqanelïk chuqa' na'oj tikirel nukik'ëx ri junam qitzij k'ulwachinïk. Pa Why Trust Science?, Naomi Oreskes nub'ij chi ri kuqub'ab'äl ajna'oj k'o pa ruwinaqil runuk'ulem: nik'onïk, ajna'oj molaj, molajil nik'onïk chuqa' junam suk'ulinem. [6]
Re taq b'ey re' janila jalajöj pa ruch'ob'ik. Xa nikijunamaj jun na'oj: Ri qitzij man xa ta rub'anikil jun jikib'an tzij. Ri qitzij rajowaxik jun winaqil ruk'amonel samaj.
Ja re ruk'amonel samaj re' ninb'ij ruwach'ulew qitzij.
3. Ri ch'ab'äl: Ruwach'ulew qitzij
Jun ruwach'ulew qitzij ja kimolonem ri winaqil, molajil chuqa' na'ob'äl taq k'ulwachinïk ri nikib'än chi ri taq jikib'an tzij tikirel yenik'öx, yesuk'üx chuqa' nïm kichuq'a' chikiwäch konojel.
K'o ma xa waqxaqi' ta ruch'akulal.
Nab'ey: taq xe'el. ¿Achike nib'ixon jun wachinäq? ¿Achike ruxe'el? ¿Jampe' naqaj ruk'in ri wachinäq?
Rukab': utzij winaq. ¿Achike tikirel nitzijon, nitz'eton, nitz'ib'an o nik'ulwachin?
Rox: taq rub'eyal. ¿Achike rub'ey xnik'öx jun wachinäq? ¿Achike rub'eyal nïm ruchuq'a'?
Rukaj: taq molaj. ¿Achike kisamaj ri na'oj, ajtzijol samaj, q'atöy tzij, yakb'äl, ajilanel jay, taqanel chuqa' tijonïk?
Ro': q'ij. Ri qitzij jub'ey rajowaxik oyob'enïk: kanonïk, nik'onïk chik, Peer Review, rutz'etik wujil, k'ulwachin tzij.
Ruwaq: k'ulwachin tzij. Ri qitzij man nib'iyin ta rik'in utzilal, xa rik'in jun nuk'un ruchuq'a' k'ulwachinïk.
Ruwuq: suk'ulinem. Ri sachoj man ruk'isib'äl ta qitzij. Ri k'atzinel ja we ri suk'ulinem tikirel, q'alaj chuqa' k'o ruq'i'oj.
Ruwaqxaq: kuqub'ab'äl k'u'x. Man moy kuqub'ab'äl k'u'x ta, xa kuqub'ab'äl k'u'x rik'in ruxe'el pa taq rub'eyal, samaj chuqa' molaj.
Ruma ri', jun ruwach'ulew qitzij man jun rub'anikil tz'aqät qitzij ta. Jun runuk'ulem richin nïm ruchuq'a' rub'anonïk qitzij pa taq k'ulwachinïk richin sachoj, taqanelïk, rayib'äl chuqa' k'ulwachin tzij.
KI nok pa re ruwach'ulew re' ruma chi man xa ta yerub'än taq rupam, xa nuk'ëx chuqa' ri taq b'ey ri nikik'waj ri winaqi' pa jikib'an tzij, xe'el, soloj na'oj chuqa' ch'ob'onïk.
4. Ri nuk'ëx KI: Pa kanonïk k'a pa tzolin tzij
Ri ojer ajilab'äl kanonïk ojer chik yalan xok pa taq ruwach'ulew qitzij. Ri taq kanob'äl nikicholajij q'alajilem, k'atzinel chuqa' okem pa tzijol. Xa pa rub'eyal k'a nikik'üt jun rucholajem q'i'oj, ke ri' k'ïy taq b'ey tikirel. Ri okisanel xa jub'a' xutz'ët: E k'o xe'el, ch'aqa' chik b'ey, xe'elal, jalajöj ya'öl chuqa' jalajöj patan taqanelïk.
Generative KI nuk'ëx re b'anikil re'.
Jutaqil nuk'ëx ri kanonïk pa jun tzolin tzij. Nuch'utirisaj. Nuk'üy. Nucholajij. Nub'än jun ruwäch ch'ab'äl ri nuya' ri ch'ob'onïk chi ri etamab'äl xk'is ruchomaxik. Pa ruk'exel jun ruwach'ulew xe'el, niq'alajin jun ruch'akulal tzolin tzij.
Man k'ayew ta re'. Xa nuk'ëx ri etamab'äl k'ulwachinïk.
Jun rucholajem q'i'oj nub'ij: Wawe' e k'o taq b'ey tikirel. Jun b'anonel tzolin tzij nub'ij: Wawe' k'o ri q'i'oj.
Re k'exoj re' man xa ta wachib'äl. Nuk'ëx ralal ri nik'onïk. Rik'in ojer kanonïk, ri okisanel rajowaxik yalan nucha', yerujunamaj, yerunik'oj chuqa' nuk'ül kij. Rik'in jun b'anonel tzolin tzij, jun ruch'akulal re samaj re' nik'ut nab'ey chuqa' nrewäx. Ri runuk'ulem nujikib'a' achike taq xe'el e k'atzinel, achike taq k'ulwachin tzij yeb'ix, achike man jikïl ta rub'anikil k'a q'alaj chuqa' achike jalajojil yesach pa jun ch'utirisanem.
Ri taq audit etamab'äl chi rij b'anonel taq kanob'äl nikik'üt re k'ayewal re'. Toq xe'kinik'oj jalajöj b'anonel kanob'äl, Liu, Zhang chuqa' Liang xkïl chi pune' ri taq tzolin tzij ütz chuqa' k'ïy kitzijol yeq'alajin, jutaqil e k'o taq jikib'an tzij majun kito'ik chuqa' man jikïl ta taq rutzijol xe'el. [10] Li chuqa' Sinnamon xkinik'oj ChatGPT, Bing Chat chuqa' Perplexity achi'el k'ak'a' taq kanob'äl, chuqa' xkik'üt chi re taq runuk'ulem re' man xa ta nikitzolij tzolin tzij pa taq tzij k'atzinel chikiwäch konojel, xa tikirel nikib'än taqanelïk, yekicha' taq xe'el chuqa' yekik'asaj jalöy na'oj. [11]
Ri na'oj man ja ta chi ri b'anonel kanonïk jumul man ütz ta. Ri na'oj ja re': Nuchäp jun chik samaj. Man xa ta nok b'ey richin taq xe'el, xa nok nab'ey taqanel richin qitzij tz'etel na'oj.
5. Ri Halluzination xa rutzam q'alaj
Ri ch'ab'äl “Halluzination” nitaqan pa k'ïy taq tzijonem chi rij generative KI. Nub'ij chi jun runuk'ulem yerub'än man qitzij ta, b'anon o majun kito'ik taq tzijol. Qitzij jun k'ayewal re'. Man qitzij taq q'atoj tzij, b'anon taq etamab'äl, man qitzij taq xe'el, b'anon taq b'i'aj chuqa' qitzij tz'etel xa majun kito'ik taq jikib'an tzij tikirel nikib'än qitzij k'ayewal.
Xa ri ch'ab'äl Halluzination nuch'utirisaj ri qatzub'al.
Nuya' ri ch'ob'onïk chi ri k'ayewal xa k'o akuchi' q'alaj nisach ri runuk'ulem. Richin taq ruwach'ulew qitzij, man ütz ta re'. Pune' jun tzolin tzij qitzij pa ruwäch tikirel k'ayew pa etamab'äl we yerurewaj xe'el, nuk'üy taq k'ulwachin tzij, yerub'än man e q'alaj ta ko'öl taq na'oj, nelesaj uk'ojlib'al tzij o nrewaj ri man jikïl ta rub'anikil.
Ri yalan k'ayew ruk'ayewal KI chi rij qitzij man rajowaxik ta ja ri nïm man qitzij ta jikib'an tzij. Jun nïm man qitzij ta jikib'an tzij tikirel nïk'ox, niq'alajisäx chi man qitzij ta chuqa' nisuk'üx. Yalan k'ayew ri qitzij tz'etel ch'utirisanem ri man yalan sachinäq ta richin chanin niq'alajin, xa yalan nuk'un richin chi nelesaj ri nik'onïk.
Tikirel nib'ïx:
K'amal na'ojRi Halluzination yerutz'ila' jujun taq jikib'an tzij. Ri ruk'uyub'exik qitzij tz'etel na'oj yerutz'ila' ri taq rub'eyal nik'onïk.
Ja wawe' k'o wi ri yalan nïm k'ayewal. We ri winaqi' yek'aman ki' rik'in b'anonel, nïm ruchuq'a' ruch'ab'al taq tzolin tzij, ri qitzij tikirel nichalöx rik'in ch'ob'otajel, aninäq chuqa' junam ruch'akulal.
Xa ri qitzij man ja ta ri nuk'un natz'ijon. Ri qitzij ja ri nukoch' nik'onïk.
6. Ri Desinformation man xa ta man qitzij rupam
Chuqa' ri Desinformation jutaqil yalan ch'utin nich'ob. Ri tzijonem chikiwäch konojel nitzijon chi rij man qitzij taq tzijol, b'anon taq wachib'äl, Bots, Deepfakes o nuk'un taq samaj. Qitzij re taq k'ayewal re'. Rik'in ri kitzijol chi rij Information Disorder, Wardle chuqa' Derakhshan xkinük' jun k'atzinel jachoj chi kikojol Mis-, Dis- chuqa' Malinformation. [7] Pa Science, Lazer et al. xkik'üt chi Fake News man xa ta jun na'ob'äl k'ayewal, xa jun k'ayewal k'o pa k'ïy taq na'oj akuchi' ye'ok taq runuk'ulem platforma, ruch'ob'ik winaq, chanpoman tzijonem chuqa' okem pa kanonïk. [8] Lewandowsky et al. xkik'üt chi ri man ütz ta tzijol tikirel k'a nusamajij ri winaq chi rij suk'ulinem. [9]
Xa chuqa' wawe' man ütz ta xa ri runa'oj rupam.
Ri k'ayewal man xa ta chi yesilon man qitzij taq rupam. Ri k'ayewal ja chi nitz'iläx ri ruchuq'a' jun winaqil molaj richin pa junam nukojob'a' ri qitzij. Ri Desinformation tikirel nisamäj pa ma xa oxi' ta patan.
Nab'ey: Tikirel yerub'än man qitzij taq kojonïk.
Rukab': Tikirel nusach ri kuqub'ab'äl k'u'x pa taq molaj ri nikik'oxij qitzij.
Rox: Tikirel nub'än jun uk'ojlib'äl akuchi' ri qitzij nitz'et achi'el xa jun na'oj.
Ri rox patan yalan k'ayew. Jun winaqil molaj man rajowaxik ta nukoj ronojel tz'ucun tzij richin nitz'iläx. Ütz chik we janila winaqi' nikikoj chi konojel nikitz'ucuj tzij, ronojel jalon chuqa' majun molaj chik tikirel nuch'ikib'a' ri jalajojil chi kikojol ri nik'on chuqa' man nik'on ta.
KI tikirel nuk'iyirisaj re samaj re'. Man xa ta rik'in Deepfakes, xa rik'in nïm tikirel rub'anonïk tzij, b'anon taq xe'el, yonil taq tzij, jikïl taq b'ey richin nik'ojob'äx jun winaq, qitzij tz'etel taq kitzij ajna'oj chuqa' nïm taq molonem tzijol akuchi' ri nik'onïk nok jun nimaläj k'asoj k'ayewal.
Toq ri' man xa ta chi rij Fakes ri tzij. Xa chi rij ri ruchuq'a' junam qitzij k'ulwachinïk.
7. Taqanelïk majun k'ulunem samaj
Jun jalajöj rub'anikil generative KI ja ri ruk'utunik taqanelïk. Ri runuk'ulem jutaqil ütz, nuk'un, jikïl chuqa' rik'in kuqub'ab'äl nitzijon. Tikirel yerub'än taq ch'akulaj tzij chuxe' ruxaq, nuk'ëx rub'ey rutzij, nuch'utirisaj taq k'ulwachin tzij chuqa' nuchajij ri man jikïl ta rik'in ch'ab'äl.
Re b'anikil re' nuya' kuqub'ab'äl k'u'x.
Ri k'ayewal man ja ta chi KI man junelïk ta tikirel nito'on. Ri k'ayewal ja chi ri rub'eyal rutzijonem tikirel nuya' taqanelïk majun molajil k'ulunem rusamaj.
Jun ajna'oj tz'ib'anïk k'o pa jun rucholajem talunïk. Jun ajtzijol kanonïk k'o pa jun tz'ib'anem. Jun q'atoj tzij k'o pa jun rub'eyal. Jun ajq'atal tzij ajilab'äl k'o pa jun taqanel jay. Jun ajq'ayis ch'ob'onïk k'o pa rusamaj ajq'ayis. Re taq molaj re' man e tz'aqät ta. Xa nikib'än taq samaj, rub'anikil k'ulunem, taq rub'ey suk'ulinem chuqa' ruq'axik samaj.
Jun rutzolin tzij generative KI tikirel nitz'et achi'el yerusamajij junam taq samaj. Xa pa qitzij, jutaqil jun b'anonel ruwäch majun ruk'amonel molajil. Nitzolin tzij, xa man nuk'ul ta rusamaj. Nucholajij tzij, xa man nutoqij ta. Nuq'alajisaj, xa man k'o ta pa jun rub'eyal.
Wawe' k'o wi jun nimaläj ruk'ayewal ri ruwach'ulew qitzij pa runuk'ulem taq samajib'äl:
K'amal na'ojKI tikirel nuwachib'ej ri rub'anikil molajil taqanelïk akuchi' man nuk'ul ta ri rusamaj.
Re' man jun itzel tzij ta chi rij ri samajib'äl. Jun runuk'ulem ruk'ayewal ri winaqil molaj ri yerokisaj re taq runuk'ulem re'.
8. Etamab'äl man junamil ta ruma generative KI
Ri taq ruwach'ulew qitzij man junelïk ta e majun kich'ob'onïk. Chuqa' nikijikib'a' achike retamab'al niq'alajin, achike ketamab'al nitz'et achi'el qitzij chuqa' achike taq ch'ab'äl e k'o richin nitzijöx ri winaqil qitzij.
Wawe' nok wi ri tzijonem chi rij epistemische Ungerechtigkeit. Fricker nujach testimonial injustice chuqa' hermeneutical injustice: Ri winaqi' tikirel yek'ayewaj achi'el ajq'axanel etamab'äl toq man yalan ta nikuqub'äx k'u'x chi kij o majun kimolon taq samajib'äl soloj na'oj richin nikib'än ch'ob'otajel ketamab'al. [2]
Generative KI tikirel yeruk'iyirisaj re taq man junamil ta b'anikil re'.
Kay, Kasirzadeh chuqa' Mohamed nikib'ij generativer algorithmischer epistemischer Ungerechtigkeit. Nikik'üt chi generative KI tikirel nretzelaj ri qitzijil molon etamab'äl chuqa' chanpoman tzijonem, chikiwäch ri manipulative testimonial injustice, hermeneutical ignorance chuqa' access injustice. [12]
Nimaläj k'atzinel re' richin ruwach'ulew qitzij. KI man xa ta yerub'än man qitzij taq cholaj tzij. Tikirel nujikib'a' achike taq ch'ab'äl k'ojlib'äl, rub'anikil etamab'äl chuqa' tzub'al yeq'alajin achi'el e taqanel. Ri taq modelo ri janila e ch'ob'on ruma jujun taq ch'ab'äl, molaj, b'anob'äl chuqa' ajilab'äl xe'el, tikirel yekitz'ila' ch'aqa' chik taq rub'anikil etamab'äl. Re' yalan nub'än chi ke ko'öl taq ch'ab'äl, etamab'äl pa tinamït, Indigenous taq tzub'al, man occidental ta etamab'äl chuqa' ri taq ketamab'al molaj ri elesan.
Ruma ri', ri k'utunïk man xa ta: ¿Qitzij ri tzolin tzij? Xa chuqa': ¿Achike retamab'al winaq xok achi'el k'atzinel pa runuk'ulem ri tzolin tzij?
9. Ri oxi' taq ruk'exoj ruwach'ulew qitzij
Ri taq peraj e k'o chik tikirel yemol pa oxi' nimaläj k'exoj.
9.1 Pa nik'onïk k'a pa qitzij tz'etel na'oj
Generative KI yeruya' tzolin taq tzij ri nikiq'eleb'ej winaqi' rik'in rutzijonïk. Ke ri' ri qitzij tz'etel na'oj tikirel nuk'ëx ri nik'onïk. Yalan k'ayew re' ruma chi ri qitzij tz'etel na'oj jun ko'öl ruch'ob'ik jolomaj. Nitz'et achi'el ch'ob'otajel, xa tikirel nib'iyin majun nïm ruchuq'a' rub'ey nik'onïk.
Ri k'ayewal man xa ta chi ri winaqi' man yekitz'ët ta jujun taq sachoj. Ri k'ayewal ja chi ri nik'onïk nok jun rukab' samaj.
9.2 Pa taq xe'el k'a pa taq ch'utirisanem
Ri ojer samaj rik'in etamab'äl jutaqil nitikir rik'in taq xe'el. Generative KI jutaqil nitikir rik'in taq ch'utirisanem. Ri taq xe'el nik'ut chikij, achi'el xa jeb'ël wachib'äl o xa jujun cha'on. Ruma ri' nik'ex ri runuk'ulem etamab'äl k'ulunem samaj. Man chik ja ta ri xe'el nuk'waj ri tzolin tzij; xa ri tzolin tzij pa ruk'isib'äl nukanöj jun tunïk rik'in taq xe'el.
Re' tikirel nuqasaj ruchuq'a' ajna'oj, ajtzijol chuqa' chanpoman nik'onïk.
9.3 Pa taq molaj k'a pa taq Interfaces
Ri qitzij ojer xkoj ruchoqa' kuma taq molaj: na'oj, ajtzijol samaj, taqanel tzij, tijonïk, yakb'äl. Generative KI ronoje q'ij nuk'waj ri okem pa qitzij pa taq Interfaces. Ri Interface nok ri nab'ey tunem rik'in ruwach'ulew etamab'äl.
Ri k'ayewal man ja ta ri Interface. Ri k'ayewal nib'iyin toq ri Interface yerub'än man e q'alaj ta ri molajil taq rub'eyal, yeruk'ëx o yeruwachib'ej.
10. Etamab'äl taq k'ojlib'äl
10.1 Na'oj chuqa' kanonïk
Ri ajna'oj qitzij man nib'iyin ta rik'in jun yonil nimaläj no'j. Nib'iyin rik'in taq rub'eyal: rusamaj wujib'äl, rub'eyal, Peer Review, tojtob'enïk chik, nik'onïk, okem pa tzijol, rutzijol xe'el chuqa' molajil k'ulunem samaj.
Generative KI tikirel yeruto' re taq rub'eyal re'. Tikirel nukanoj ri wujib'äl, yerub'än taq nab'ey na'oj, yerucholajij tzijol chuqa' yerusuk'uj taq cholaj tzij. Xa chuqa' tikirel yerutz'ila' ri taq rub'eyal rutzijol xe'el toq taq xe'el yek'am qa majun nik'onïk, yerub'än b'anon taq k'utunem o man ütz ta yeruch'utirisaj ri wujib'äl ri k'o chik.
Ri k'ayewal man xa ta eleq'. Ja etamab'äl itzelanïk. We ajna'oj taq cholaj tzij qitzij yetz'et, xa ri kixe'el, kib'eyal chuqa' kitz'eteb'al man jikïl ta nikito', ri ruwäch na'oj nijach rik'in ri chupam runik'onik.
10.2 Ajtzijol samaj chuqa' q'alaj k'ojlib'äl
Ri uchak ajtzijol man xa ta runuk’ik rupam tzij. Jun ruchak’ulal molaj richin nikanöx, nicha’, nik’oxom, niya’ pa ruk’ojlem chuqa’ nik’ulwachij ri samaj. Toq ri nuk’unel AI nuto’on pa rukanoxik tzijol, pa ch’utirisanem chuqa’ pa rujachik, man xa ta ri aninäq rub’eyal ri etamab’äl nijal. Chuqa’ nijal achike xe’el taq tzij yek’ut pe, achike taq rub’eyal pa ruchak ajtzijol yesamäj, chuqa’ achike rub’eyal ri ajk’oxomanel nikila’ pe akuchi’ e petenäq wi ri taq b’anoj tzij.
Ri b'anonel kanonïk tikirel nuch'utirisaj ri rusamaj ajtzijol. Xa chuqa' tikirel nrewaj ri rub'ey chi kikojol ri nab'ey xe'el, ri tz'ib'anem chuqa' ri winaqi'. We ri okisanel xa jun ruch'utirisanem KI nutz'ët, man chik yalan ta q'alaj achike ajtzijol molaj xnik'on ri tzijol, achike man jikïl ta rub'anikil xk'oje' chuqa' akuchi' tikirel nib'an suk'ulinem.
10.3 Taqanel tzij chuqa' q'atb'äl samaj
Ri taqanel chuqa' q'atb'äl qitzij nib'iyin pa taq rub'eyal. Taq wuj, ruq'ijil, rusamaj, rusamaj q'alajisanïk, ak'axanïk, k'utun chik chuqa' nik'onïk kuma q'atöy tzij man xa ta jun wachib'äl kamolonem wuj. Xa taq na'ob'äl richin qitzij chuqa' k'ulunem samaj.
Toq nokisäx KI pa q'atb'äl samaj o taqanel tzij, man rajowaxik ta yeruk'ëx re taq rub'eyal re' rik'in qitzij tz'etel nab'ey taq jikib'anïk. Jun yonil b'anon ch'utirisanem tikirel nito'on. Xa we nujikib'a' achike ruch'akulal jun wuj niq'alajin, achike taq na'oj yek'ul achi'el e k'atzinel chuqa' achike taq k'ulwachinïk yeq'alajin junam, nok pa ri runuk'ulem qitzij richin ri rub'eyal.
Ri k'utunïk ja we ri rub'eyal k'a nuköl ri tikirel nub'än qitzij chuwäch ri nab'ey runuk'ik ri samajib'äl.
10.4 Tijonïk
Ri tijonïk man xa ta ruq'axik etamab'äl. Ja retamaxik nik'onïk, cholanïk, ka'i'lem, nik'on na'oj chuqa' ch'ob'onïk. Toq KI chanin yeruya' nuk'un taq tzolin tzij, k'isnäq taq cholan na'oj chuqa' qitzij tz'etel taq q'alajisanïk chi ke tijoxel, tikirel yeruto' ri taq rub'eyal tijonïk. Xa chuqa' tikirel nuqasaj ri k'ayewal akuchi' nib'iyin wi ri ch'ob'onïk.
Ri itzel q'i'oj man rajowaxik ta nib'iyin ruma chi ri tijoxela' “nikitz'ucuj”. Pa jun yalan choj uk'ojlib'äl k'o ri k'utunïk we nikisach ri taq rub'eyal akuchi' ri etamab'äl nok richin kich'ob'onïk: sik'inïk, junamaxïk, rutzijol xe'el, k'ulwachin tzij, rucholik chik tzij, sachoj chuqa' nik'onïk chik.
Ruma ri', KI pa tijonïk man xa ta rajowaxik nïk'ox ruma tz'ucunem. Rajowaxik netalüx we yerukoj ruchoqa' o yeruk'ëx ri etamab'äl taq uchuq'a'.
11. K'ulwachin taq na'oj
11.1 K'ulwachin na'oj: KI nub'än jaqäl ri etamab'äl
Qitzij ri'. KI tikirel yeruq'eleb'ej taq q'atoj, yeruq'alajisaj taq cholaj tzij, yeruq'axaj taq ch'ab'äl, nub'än jaqäl ri k'ayew taq kanonïk chuqa' yeruto' winaqi' ri man tikirel ta ye'ok pa jujun taq rub'anikil etamab'äl.
Xa ri jaqäl b'anikil man junam ta rik'in ruchuq'a' qitzij. Jun runuk'ulem tikirel nub'än jaqäl ri etamab'äl akuchi' nuqasaj ruchuq'a' ri taq b'ey nik'onïk. Ri samaj man ja ta relesaxik KI pa taq rub'eyal etamab'äl, xa rutunik ri jaqäl b'anikil rik'in q'alaj xe'el, suk'ulinem, k'ïy jalajöj b'ey chuqa' molajil k'ulunem samaj.
11.2 K'ulwachin na'oj: Ojer chik k'o man qitzij ta tzijol
Chuqa' qitzij ri'. Tzij chi rij, propaganda, b'anon wachinäq chuqa' sachoj yalan ojer chuwäch KI.
Xa KI nuk'ëx ri ruk'iyal, junanel b'anikil, anin, rajil chuqa' ruwäch. Man xa ta tikirel yerub'än man qitzij taq rupam, xa chuqa' k'ïy qitzij tz'etel taq ruwäch etamab'äl. Chuqa' tikirel nuya' ri' achi'el jun q'axab'äl chi kikojol ri okisanel chuqa' ri xe'el. Nïm re jalajojil re' pa rub'anikil.
11.3 K'ulwachin na'oj: E ütz ri Faktenchecks
K'atzinel ri Faktenchecks. Xa man e ütz ta chik.
Ri Faktenchecks nikisamajij jujun taq jikib'an tzij. Ri ruwach'ulew qitzij nuk'utuj chi rij ri taq k'ulwachinïk akuchi' ri jikib'an taq tzij yeq'alajin, tikirel yenik'öx, yesuk'üx chuqa' k'o molajil k'ulunem kisamaj.
Jun winaqil molaj tikirel yerub'än k'ïy taq Faktenchecks chuqa' k'a nusach ri ruwach'ulew qitzij we majun chik retaman achike winaq tikirel nukuqub'a' ruk'u'x chirij chuqa' achike ruma.
11.4 K'ulwachin na'oj: Ri soloj ja jun ütz KI
Ütz taq modelo, ütz taq runuk'ulem Retrieval, ütz taq rutzijol xe'el chuqa' ütz taq etab'äl e rajowaxik. Xa man nikisöl ta yonil ri ruk'ayewal winaqil nuk'ulem.
Ruma chi pune' tz'aqät ta rub'anikil ri tzolin tzij man nelesaj ta ri k'utunïk we nik'ol ri nik'onïk, ruk'iyal xe'el chuqa' molajil k'ulunem samaj. Ri nimaläj k'utunïk man xa ta achike ütz nutzolij KI. Ri nimaläj k'utunïk ja achike winaqil chuqa' molajil taq samaj yeruk'ëx, yerusiloj o yerukoj ruchoqa'.
12. Ruq'i'oj richin KI-Governance
We KI yeruk'ëx ri taq ruwach'ulew qitzij, ri Governance rajowaxik nub'än nïm chuwäch ri ruqasaxik sachoj.
Nab'ey: Rusamaj ruya'ik xe'el pa ruk'exel jeb'ël rutzub'al xe'el. Ri rutzijol xe'el man rajowaxik ta xa richin jeb'ël. Rajowaxik qitzij yekito' ri taq jikib'an tzij, tikirel yekanöx chuqa' nikijäch nab'ey, rukab' chuqa' b'anonel taq xe'el.
Rukab': Q'alajilem chi rij ri man jikïl ta. Ri taq runuk'ulem KI man xa ta rajowaxik nikitzolij tzij, xa chuqa' nikib'än q'alaj ri man jikïl ta: taq xe'el man e k'o ta, k'ulwachin taq q'i'oj, majun nïm ta ruchuq'a' tz'eteb'äl, ko'öl taq na'oj chuqa' ruq'ijil taq xajab'äl.
Rox: Yek'ol ri taq b'ey nik'onïk. Ri taq Interfaces man xa ta rajowaxik yekiya' q'i'oj chi ke okisanel, xa nikiköl jaqäl taq rub'ey nik'onïk: nab'ey taq xe'el, k'ulwachin taq na'oj, rutzijol taq rub'eyal chuqa' uk'ojlib'al tzij.
Rukaj: Yechajïx ri taq rusamaj molaj. Ri na'oj, ajtzijol samaj, taqanel tzij, tijonïk chuqa' q'atb'äl samaj man rajowaxik ta yesach kipam kuma chijun taq runuk'ulem tzolin tzij. KI tikirel yeruto' re taq molaj re', xa man rajowaxik ta yeruwachib'ej ri taq kisamaj k'ulunem.
Ro': Nichajïx ri jalajöj etamab'äl. Majun yonil modelo chuqa' majun yonil runa'oj jun ya'öl rajowaxik nok ri ewäx rub'eyal taqanel richin q'alaj qitzij.
Ruwaq: Nib'an q'alaj ri suk'ulinem. Toq ri taq runuk'ulem KI yekisach, ri taq suk'ulinem rajowaxik tikirel yetoqïx, yenik'öx chikij chuqa' yetun rik'in molajil taq rub'eyal.
Ruwuq: Nik'ät ri b'anonel tzolinïk. Ri rupam b'anon rik'in KI ri nitzolin nok achi'el xe'el pa taq runuk'ulem KI tikirel yeruch'utirisaj ri taq ruwach'ulew qitzij. Ri Governance rajowaxik yerutz'ët, yeruq'alajisaj chuqa' yeruk'ät re taq sutinik re'.
13. Ruk'isib'äl: Ri qitzij rajowaxik nïm chuwäch ütz taq tzolin tzij
Ri nimaläj ruk'ayewal künstliche Intelligenz man xa ta k'o pa ri' chi nitz'ucun. Chuqa' k'o pa ri' chi nuya' ri qitzij pa jun ruwäch yalan man k'ayew ta richin nik'ul.
Aninäq. Nuk'un. Qitzij tz'etel. Taqanel. Majun q'alaj rub'ey.
K'o rejqalem re'. Chuqa' ruma ri' k'ayew.
Jun winaqil molaj man nab'ey ta nusach ri qitzij ruma chi ronojel tzolin tzij nok man qitzij ta. Nusach ri qitzij toq niqasäx ruchuq'a' ri taq samaj akuchi' ütz taq tzolin tzij nib'an nïm kichuq'a': rusamaj xe'el, k'ulwachin tzij, suk'ulinem, utzij winaq, molajil k'ulunem samaj chuqa' q'ij.
KI tikirel nukoj kichuq'a' re taq samaj re'. Xa xe we chanin nib'an chuqa' nik'ät richin re rayib'äl re'.
Ri k'utunïk man xa ta: ¿Qitzij re rutzolin tzij KI re'? Xa: ¿Yek'ol ri taq k'ulwachinïk akuchi' ri qitzij k'a tikirel nïk'ox pa junam?
We yesach re taq k'ulwachinïk re', rik'in jub'a' xa jun ruwach'ulew nojnäq chi tzolin taq tzij xtik'oje' kan.
Xa majun chik q'alaj k'ojlib'äl ri retaman achike ruma rajowaxik yerukoj.
Rucholajem taq xe'el
K'amal na'oj[1] Goldman, A. I. Knowledge in a Social World. Oxford University Press, 1999.
K'amal na'oj[2] Fricker, M. Epistemic Injustice: Power and the Ethics of Knowing. Oxford University Press, 2007.
K'amal na'oj[3] Shapin, S. A Social History of Truth: Civility and Science in Seventeenth-Century England. University of Chicago Press, 1994.
K'amal na'oj[4] Habermas, J. The Structural Transformation of the Public Sphere: An Inquiry into a Category of Bourgeois Society. Tzalq'omin ruma Thomas Burger. MIT Press, 1991. Nab'ey alemán wäch: Strukturwandel der Öffentlichkeit, 1962.
K'amal na'oj[5] Arendt, H. „Truth and Politics.“ Pa Between Past and Future: Eight Exercises in Political Thought. Penguin Books, 1977. Nab'ey xtalüx pa The New Yorker, 1967.
K'amal na'oj[6] Oreskes, N. Why Trust Science? Princeton University Press, 2019.
K'amal na'oj[7] Wardle, C., und Derakhshan, H. Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework for Research and Policy Making. Council of Europe, 2017.
K'amal na'oj[8] Lazer, D. M. J., Baum, M. A., Benkler, Y., Berinsky, A. J., Greenhill, K. M., Menczer, F., Metzger, M. J., Nyhan, B., Pennycook, G., Rothschild, D., Schudson, M., Sloman, S. A., Sunstein, C. R., Thorson, E. A., Watts, D. J., und Zittrain, J. L. „The Science of Fake News.“ Science, 359(6380), 1094–1096, 2018. DOI: 10.1126/science.aao2998.
K'amal na'oj[9] Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., Seifert, C. M., Schwarz, N., und Cook, J. „Misinformation and Its Correction: Continued Influence and Successful Debiasing.“ Psychological Science in the Public Interest, 13(3), 106–131, 2012. DOI: 10.1177/1529100612451018.
K'amal na'oj[10] Liu, N. F., Zhang, T., und Liang, P. „Evaluating Verifiability in Generative Search Engines.“ Findings of the Association for Computational Linguistics: EMNLP 2023, 7001–7025, 2023. DOI: 10.18653/v1/2023.findings-emnlp.467.
K'amal na'oj[11] Li, A., und Sinnamon, L. „Generative AI Search Engines as Arbiters of Public Knowledge: An Audit of Bias and Authority.“ arXiv:2405.14034, 2024.
K'amal na'oj[12] Kay, J., Kasirzadeh, A., und Mohamed, S. „Epistemic Injustice in Generative AI.“ Proceedings of the AAAI/ACM Conference on AI, Ethics, and Society, 7(1), 684–697, 2024. DOI: 10.1609/aies.v7i1.31671.
K'amal na'oj[13] Paris, B., und Donovan, J. Deepfakes and Cheap Fakes: The Manipulation of Audio and Visual Evidence. Data & Society, 2019.
K'amal na'oj[14] Chesney, R., und Citron, D. K. „Deep Fakes: A Looming Challenge for Privacy, Democracy, and National Security.“ California Law Review, 107(6), 1753–1820, 2019.
K'amal na'oj[15] Starbird, K. „Disinformation’s Spread: Bots, Trolls and All of Us.“ Nature, 571, 449, 2019.
K'amal na'oj[16] O’Connor, C., und Weatherall, J. O. The Misinformation Age: How False Beliefs Spread. Yale University Press, 2019.
K'amal na'oj[17] Sunstein, C. R. #Republic: Divided Democracy in the Age of Social Media. Princeton University Press, 2017.
K'amal na'oj[18] Roberts, S. T. Behind the Screen: Content Moderation in the Shadows of Social Media. Yale University Press, 2019.
K'amal na'oj[19] Gillespie, T. Custodians of the Internet: Platforms, Content Moderation, and the Hidden Decisions That Shape Social Media. Yale University Press, 2018.
K'amal na'oj[20] Simon, F. M. „Artificial Intelligence in the News: How AI Retools, Rationalizes, and Reshapes Journalism and the Public Arena.“ Tow Center for Digital Journalism, Columbia University, 2024.
K'amal na'oj[21] Diakopoulos, N. Automating the News: How Algorithms Are Rewriting the Media. Harvard University Press, 2019.
K'amal na'oj[22] Bender, E. M., Gebru, T., McMillan-Major, A., und Shmitchell, S. „On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models Be Too Big?“ Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 610–623, 2021. DOI: 10.1145/3442188.3445922.
K'amal na'oj[23] Floridi, L. The Fourth Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality. Oxford University Press, 2014.
K'amal na'oj[24] Kozyreva, A., Lewandowsky, S., und Hertwig, R. „Citizens Versus the Internet: Confronting Digital Challenges with Cognitive Tools.“ Psychological Science in the Public Interest, 21(3), 103–156, 2020. DOI: 10.1177/1529100620946707.
K'amal na'oj[25] Wineburg, S., und McGrew, S. „Lateral Reading and the Nature of Expertise: Reading Less and Learning More When Evaluating Digital Information.“ Teachers College Record, 121(11), 1–40, 2019.