Achike ruma rajowaxik jun Bullshitdetektor richin KI

1. Ri k’ayewal man ja ta ri man k’o ta rub’eyal

Ri winäq amaq’el ketz’ükun man k’o ta rub’eyal. Kesach, kek’ïy rik’in, nikijäl ri junamilem rik’in ri ruma, man ütz ta yekicholaj xe’el taq tzij, nikich’utirisaj nïm taq tzijob’äl chuqa’ nikitzijoj rik’in nïm kijikilem taq wachinäq ri man kikanon ta ütz.

Ri künstliche Intelligenz man ja ta xtz’ukun re k’ayewal re’, po xujäl rub’eyal ri man k’o ta runa’oj.

Jun winäq man nïm ta retamab’al pa jun samaj nuk’üt ri rub’isonik rik’in yoq’onem, taq majunamilem, ko’öl ruch’ab’äl o ri q’alajinäq man retaman ta. Ri generative KI man yeruk’üt ta re taq etal re’. Jun tzij man jikib’an ta tikirel nucholaj rik’in junam ruch’ab’äl achi’el jun ütz jikib’an tzij. Jun qitzij samaj ch’ob’onel chuqa’ jun tz’ukun samaj ch’ob’onel tikirel yek’ut pe rik’in junam rub’eyal kicholik. Jun na’oj man jik ta tikirel nik’ax achi’el ja ri ruk’ojlem ri kanob’äl.

Ruma ri’, ri generative KI man rajowaxik ta nuch’utirisaj ri jaloj chij ri qitzij chuqa’ ri sachoj. Po tikirel nuch’utirisaj ri q’alajinäq jaloj chij ri etamab’äl, na’oj man jik ta chuqa’ tz’ukuj.

Ja kan re ruma ri’ niqajo’ jun retz’etel bullshit. Chuqa’ man jun samajib’äl ta; ja ri ko’öl peraj pa ri jolomaxik ri k’o pe ojer kan. Xa xe man kan ta etaman richin KI.

Re b’i’aj re’ man nub’ij ta jun kema’ ri nutz’ët we jun tz’ib’anïk xutz’ib’aj jun KI. Ri ruxe’el jun tz’ib’anïk man k’ïy ta nub’ij chi rij ri rutzil. Jun tz’ib’anïk richin jun winäq tikirel sachinäq chuqa’ majun ruk’u’x. Jun tz’ib’anïk rutob’an KI tikirel ütz kanon, ütz jikib’an chuqa’ k’o ruyonil runa’oj.

¿La k’atzinel chi jun b’änikil tikub’äl k’u’x chrij, tik’axäx o tokisäx achi’el ruxe’el jun na’oj?

2. Achike kel kub’ij “Bullshit” wawe’

Harry Frankfurt xujäch ri bullshit chuwäch ri b’anöl tzij. Ri ajb’anöl tzij nril ri qitzij, ruma nroye’ej nuwäx. Ri nib’än bullshit jaläj rub’eyal. Man ja ta ri k’atzinel we ri rub’änikil pa ch’ojch’oj qitzij o sachinäq. Ri k’atzinel ja chi man k’o ta ruximon rik’in ri k’utunïk we qitzij. [1]

Michael Townsen Hicks, James Humphries chuqa’ Joe Slater xkiq’i’ re nik’oxik re’ pa ChatGPT. Yekib’ij chi ri ruch’ab’äl samaj ri nïm taq ruch’ab’äl rub’eyal man tiq’eleb’en ta pa qitzij achi’el jun winäqil b’änikil jikib’an rik’in na’oj. [2]

Jun ruch’ab’äl rub’eyal majun winäqil rub’eyal. Man qitzij ta, man b’anöl tzij ta, chuqa’ man k’ojlem ta. Majun runa’oj richin royowaxik niq’olon. Ruma ri’, “Bullshit” man jun runik’oxik ruwäch ri samajib’äl ta chuqa’ man jun q’axinäq rub’i’ jun technical sachoj ta.

Wawe’, re b’i’aj re’ nucholaj jun k’ulwachinem:

K’atzinel na’ojRi ruch’ab’äl kowinem jun b’änikil nik’ow chuwäch ri rujikib’anem richin etamab’äl.

Jun tzolin tzij nik’ax achi’el retaman, po man ütz ta jikib’an. Jun rutzijoxkil nik’ax ütz, estape’ man ütz ta nuk’üt ri qitzij rub’eyal achike rub’eyal xtz’uk. Jun kicholajem xe’el taq tzij nik’ut achi’el ajna’oj samaj, estape’ jujun xe’el taq tzij man e k’o ta o man nikijikib’a’ ta ri taq b’änikil.

3. Man jun rupam k’ak’aläj etal ta, xa jun runik’oxik rub’eyal

Ri b’i’aj “detector” tikirel nisachon. Nik’ax achi’el ri winäq tikirel rik’in kina’oj chuqa’ pa jikïl nikitz’ët toq jun rutzolin tzij KI man nikowin ta.

Man yetikïr ta. Po tikirel nikitijoj ki’. Chuqa’, stape’ nik’ax jub’a’ k’utunel, la yalan yesamäj rik’in KI, yalan nik’iy ri ketz’etel. (Ruxe’el: Ri winaqil nute’ej k’ulwachinem)

Jun man ajna’oj ta pa ri samaj k’ïy mul man nutz’ët ta pa rub’eyal jun sachinäq aq’omab’äl pixa’, jun tz’ukun rub’eyal ri qanob’äl o jun sachinäq runik’oxik ajilab’äl. Ri sachoj ri ütz cholan tikirel yalan nikik’ayewaj ri man e ajna’oj ta.

Ruma ri’, ri retz’etel bullshit man jun rupam k’ak’aläj etal ta. Ja jun pa k’axk’olil nuk’un runik’oxik rub’eyal ri yerunik’oj kaji’ taq patan.

3.1 Ri rupatan Output

¿La qitzij, jikib’an chuqa’ tz’aqät ri b’änikil richin ri k’ulwachinem?

Wawe’ nik’ox ri qitzij taq wachinäq, ajilab’äl, xe’el taq tzij, cholna’oj, ruq’isib’äl taq na’oj chuqa’ ri xelesäx kan taq q’ataj.

3.2 Ri rupatan ruk’utik

¿La ütz nitzijöx ri ruk’ojlem richin etamab’äl ri b’änikil?

¿La jik, tikirel, ch’ojin, na’oj man jik ta o man etaman ta jun wachinäq? ¿La ri samajb’ey yeruq’alajisaj re taq jaloj re’ o yerujunamaj rik’in ch’ab’äl?

3.3 Ri rupatan rokisaxik

¿La ütz nukuqub’a’ ruk’u’x ri winäq chrij ri tzolin tzij?

Jun ütz tzolin tzij tikirel man tokisäx ta. Jun itzel tzolin tzij tikirel tik’ulutäj majun runik’oxik. Man xa xe ta ri rusamaj ri rub’eyal, xa chuqa’ ri kiwachil winäq chuqa’ samajb’ey nich’ob’on chrij ri ruq’isb’äl.

3.4 Ri ajmolaj patan

¿Achike ninik’on, nuq’eleb’ej chuqa’ nusuk’umaj ri output?

Jun KI-generated tzij pa jun ichin b’i’aj q’ij ruwuj k’o jun jaläj ruk’ojlem chuwäch jun KI-assisted aq’omab’äl pixa’, jun ajch’akulal na’oj o jun ajna’oj tzijob’äl.

Jun tz’ukun xe’el tzij ja jun output sachoj. Jun ewan b’isonik ja jun ruk’utik sachoj. Jun ak’ulunem majun nik’oxik ja jun rokisaxik sachoj. Toq man k’o ta taq rub’eyal chajinïk ja jun ajmolaj sachoj.

Ri retz’etel bullshit k’o chi yerutz’ët ronojel kaji’, po man rik’in ta junam taq samajib’äl.

4. Man ronojel “KI” junam ta

Pa technical rub’eyal chuqa’ k’o chi nijäch ütz.

4.1 Ri ruxe’el model

Jun ruxe’el model yerutz’ük output rik’in statistically etaman taq rub’eyal. Ri tikirel ruch’ab’äl man nujikib’a’ ta ri qitzij rub’eyal.

4.2 Ri application samajb’ey

Jun k’ak’a’ KI product tikirel chuqa’ nrokisaj web search, databases, Retrieval systems, calculators, code execution, source retrieval chuqa’ automated verification mechanisms.

Jun re samajb’ey re’ k’o jun jaläj ruk’ojlem richin etamab’äl chuwäch jun ruxe’el model ri ruyon yerutz’ük tzij. Jikïl taq ruxe’el tzij chuqa’ taq rujikib’anem tikirel yalan nikich’utirisaj sachoj.

Jun rusamaj kanoxïk tikirel nucha’ jun xe’el tzij man kuqub’äl k’u’x ta. Jun Retrieval system tikirel man nutz’ët ta ri k’atzinel peraj. Jun ütz sik’in xe’el tzij tikirel man ütz ta nich’ob. Jun choltzij tikirel k’o, estape’ man nujikib’a’ ta ri b’änikil.

4.3 Ri ajmolaj rokisaxik

Ri rox patan ja ri qitzij rub’eyal rokisaxik.

¿Achike nrokisaj ri samajb’ey? ¿Achike samaj richin? ¿Achike taq tzij ruk’? ¿Achike tanaj toq k’o? ¿Achike nik’oxik nuk’un? ¿Achike tikirel nitz’ilon? ¿Achike nuq’eleb’ej?

Ri junam na’ob’äl tikirel man k’ayew ta pa jun ichin brainstorming, po yalan k’axk’ol pa jun aq’omab’äl o qanob’äl rub’eyal.

Ruma ri’, man ja ta ri k’utunïk: ¿La ütz ri model? Manäq; ri k’utunïk ja: ¿La jikïl ri ronojel samajb’ey pa re qitzij rokisaxik re’?

5. Achike ruma ri nik’ax achi’el qitzij yalan nik’ulwachin

Ri winäq nikik’ül nïm peraj ri ketamab’al pa taq kib’änikil ch’aqa’ chik. Man niqatikïr ta niqab’än qonojel taq tz’etoj, niqakamuluj ronojel kanob’äl o niqelesaj pa qayon ronojel taq qanob’äl. Ruma ri’, ri winaqil moloj k’o chi nukuqub’a’ ruk’u’x pa jikib’an rub’eyal.

Dan Sperber chuqa’ ri rachib’il ajtz’ib’anel yekicholaj ri winäqil taq rub’eyal richin nik’ox ri q’axan tzij achi’el epistemic vigilance. Chikij ri ch’aqa’ chik, ri winäq nikitz’ët ri retamab’al chuqa’ ri rukub’äl k’u’x jun xe’el, chuqa’ ri qitzij ruch’ob’onem chuqa’ junamil ri rutzijol. [3]

Ri generative KI nik’ulwachij re chajinïk re’ pa jaläj taq k’ulwachinem.

Nuk’üt taq b’anikil ri k’ïy mul niqasik’ij achi’el etal kuqub’äl k’u’x pa winäq:

ch’ab’älil kowinem, aninäq tzolin tzij, nuk’un ch’ob’onïk, achi’el majun ruximon, nïm ruch’ab’äl, ch’amäl chuqa’ jikïl ruk’ojlem.

Pa jun winäq re taq b’änikil re’ tikirel eximon rik’in etamab’äl. Pa jun KI, pa nab’ey ja taq rub’änikil ri tz’ukun rij.

Ri ütz ch’ab’äl man nujikib’a’ ta ri ch’ob’onïk. Ri jikïl rub’eyal man nujikib’a’ ta ri jikïl etamab’äl. Ri junamil man nujikib’a’ ta ri tz’aqätil. Jun ruxik tzij man nujikib’a’ ta chi ri xe’el tzij nujikib’a’ ri b’änikil.

Pennycook chuqa’ ri rachib’il xkinik’oj ri winäqil ak’ulunem richin pseudo-profound taq b’änikil. Ri xilitäj kuma nuk’üt chi ri cholan tzij ri nik’ax nïm ruk’u’x, po majun nïm rupam, qitzij nik’ul jun nïm etamab’äl. [4]

Ri generative KI tikirel nuch’utirisaj ri rajil rutz’ukik chuqa’ rujalik k’ïy taq b’änikil ri nik’ax qitzij. Ri najinäq ruq’ij samaj chrij ri runa’oj winäq chuqa’ ajwinäq tzijob’äl k’a man tz’aqät ta kanon.

Ri rutzil ruch’ab’äl jun tzolin tzij man tikirel ta chik niqamöl achi’el jikïl retal ri rutzil ruqitzij.

6. Ri hallucination xa jun ruwäch sachoj

Ri kanob’äl nuk’üt chi ri generative taq samajb’ey tikirel yekitz’ük taq b’änikil ri man ejikib’an ta kuma xe’el taq tzij, okitzij o qitzij taq wachinäq. Ri ch’utirisan samaj yekijäch jaläj taq ruwäch re hallucinations re’ chuqa’ nikitzijoj ri kiruma chuqa’ taq tob’äl chuwäch. [5]

K’äx, ri runuk’ulem na’oj xa xe pa tz’aqät tz’ukun taq b’änikil man tz’aqät ta, ruma k’o jun nïm rupam chij jun qitzij b’änikil chuqa’ jun tz’aqät tz’ukuj:

jun qitzij ajilab’äl rik’in jun sachinäq ruq’ij, jun qitzij kanob’äl rik’in jun yalan k’iyirsan ruq’isb’äl, jun ko’öl moloj na’oj ri nik’ut achi’el junamil, jun qitzij rub’eyal majun k’atzinel elesanïk, jun junamil ri nujäl ri ruma, jun nik’ax qitzij ch’utirisanem ri nelesaj ri ruk’u’x k’ulwachinem, jun xe’el tzij ri k’o po man nujikib’a’ ta ri b’änikil.

Pa ri model ri xenik’öx pa ri q’ij ri’, TruthfulQA xuk’üt chi ri amaq’el winäqil sachna’oj tikirel yekamulüx chuqa’ ri nïm taq model man pa kiyon ta yalan qitzij pa re benchmark re’. [6] Jun nik’oxik chrij generative search engines xrïl nïm taq ch’akoj pa ri tz’aqät rujikib’anem taq b’änikil chuqa’ pa ri kijikïl jujun taq choltzij. [7]

Re taq xilitäj re’ yekitzijoj jikïl taq model, taq samajb’ey chuqa’ taq ramaj xnik’öx. Man taqalik ta yek’iyirisäx achi’el jun man jalel ta rub’änikil ronojel chwa’q kab’ij KI.

K’atzinel na’ojJun tzolin tzij ri ütz kan cholan tikirel yalan k’atzinel ninik’öx, estape’ majun q’alajinäq hallucination k’o chupam.

7. Ri rayib’äl ja ri nuk’ül kuqub’äl k’u’x

Re taq k’axk’ol re’ man yeya’on ta jun ütz ch’ob’onïk richin nimaq kuq’ül k’u’x.

Ri KI tikirel nisamäj pa jujun samaj yalan qitzij, aninäq chuqa’ junam chuwäch winäq. Ri amaq’el nretzelaj ütz taq rusamajb’äl pixa’ chuqa’ yerutz’ük sachoj.

Ruma ri’, ri kanob’äl chrij automation nujäch ri ütz rokisaxik, yalan kuqub’äl k’u’x chuqa’ man qitzij ta man okisaxik. Lee chuqa’ See nikib’ij appropriate reliance, ja ri kuqub’äl k’u’x nuk’un rik’in ri samaj chuqa’ ri rusamaj ri samajb’ey. [8]

Ri rayib’äl ja ri nuk’ül kuqub’äl k’u’x.

Ri winäq man taqalik ta nikoj jun KI xa ruma chi ja jun KI, chuqa’ man taqalik ta nitz’ilon chrij ruma ri’.

¿Pa achike samaj yalan kow ri samajb’ey? ¿Achike taq sachoj amaq’el yek’ulwachitäj? ¿Achike k’ak’a’ ri retamab’al? ¿Achike taq ruxe’el tzij nrokisaj? ¿La nïm ri k’axk’ol we nisach? ¿La ri tzolin tzij tikirel ninik’öx pa jun chik rub’eyal?

Re’ yalan k’atzinel chuwäch ri meb’a’il kuqub’äl k’u’x. Ri meb’a’il kuqub’äl k’u’x tikirel nimaq. Ri nuk’ül kuqub’äl k’u’x nrajo’ jalel ch’ob’onïk.

8. Ri taq rutzijoxkil man pa kiyon ta jun aq’om chuwäch

Jun nïm rayib’äl nub’ij: We jun KI nutzijoj ri rutzolin tzij, ri winäq tikirel ütz nikitz’ët ri rutzil.

Tikirel nisamäj. Po man rajowaxik ta.

Chen chuqa’ ri rachib’il xkinik’oj achike rub’eyal ri winäq nikokisaj jaläj taq ruwäch rutzijoxkil pa taq KI-assisted na’oj. Pa ri kisamaj, ri feature-based taq rutzijoxkil jujun mul xek’amon pa yalan kuqub’äl k’u’x, toq ri example-based taq rutzijoxkil xkiya’ ütz taq k’ulwachinem richin ütz suk’umaxïk. [9]

Pa wo’o’ kanob’äl rik’in 731 winäq konojel, Vasconcelos chuqa’ ri rachib’il xkik’üt chi ri winäq yalan nikikinik’oj taq rutzijoxkil toq ri oyob’en tob’äl nuto’ ri rajil runa’oj. K’ayew taq samaj, k’ayew richin yenik’öx taq rutzijoxkil chuqa’ majun samajb’äl tikirel nikik’iyirisaj ri yalan kuqub’äl k’u’x. [10]

Ruma ri’, jun rutzijoxkil man ütz ta xa ruma nik’ax achi’el rutzijoxkil.

Ri winäq k’o chi nikich’ob’, nikikinik’oj chuqa’ nikijunamaj ri rutzijoxkil rik’in ch’aqa’ chik taq rub’eyal. Toq man k’o ta ramaj o majun etamab’äl pa ri samaj, jun nik’ax qitzij rutzijoxkil tikirel nuyaka’ yalan chik jun sachinäq pixa’.

Ruma ri’, ri retz’etel bullshit pa qapam k’o chuqa’ chi nuk’utuj:

¿La re rutzijoxkil re’ nuya’ chajinïk o xa nuk’amawachij ri tikirel retamaxik rub’eyal?

9. Ri tob’anel q’ax: Q’alaj chi ri KI tikirel yeruto’ winäq

Jun qitzij nik’oxik man taqalik ta yerucholaj ri taq tob’äl xa achi’el jun ko’öl tzij. Ruma ja rub’eyal nib’an pa taq nik’oxik.

Pa jun chajin kanob’äl, Noy chuqa’ Zhang xkil chi ri okisanela’ aninäq xkib’än jujun amaq’el rusamaj tz’ib’anïk rik’in generative KI chuqa’ pa nik’aj xkik’ül ütz ch’ob’on taq ruq’isb’äl. [11]

Brynjolfsson, Li chuqa’ Raymond xkinik’oj rokisaxik jun KI-assistant kuma más de 5.000 ajxikinel pa samaj. Pa re qitzij rokisaxik re’, ri okem pa tob’äl xunimirisaj ri samaj, etalan rik’in ri suk’uman taq k’ayewal pa jujun ramaj. Ri man e k’o ta niketamab’al qas xetob’äx. [12]:

Ri KI tikirel nuch’ojmirisaj ri okem pa etamab’äl, nuch’utirisaj ri taq q’atoj ch’ab’äl, nurayij ri amaq’el taq samaj, nuya’ rub’eyal chi ke ri nab’ey okisanela’ chuqa’ nujäch ri retamab’al k’ulwachinem pa taq moloj.

Man nikik’üt ta chi ri KI nuchojmirisaj ronojel ruwäch etamab’äl samaj. Ri taq xilitäj eximon rik’in ri samaj, samajb’ey chuqa’ k’ulwachinem.

Jun CHI kanob’äl rik’in 319 ajretamab’äl samajela’ xrïl taq ximonïk chij ri nïm kuqub’äl k’u’x pa generative KI chuqa’ ri ko’öl ajilab’an richin koxom na’oj. Chuwäch ri’, nïm kuqub’äl k’u’x pa ri ruyon etamab’al jun winäq xixim rik’in yalan nik’oxik. Ri kanob’äl nuk’üt jun tikirel rujalik ri rusamaj na’oj pa ruchajixik chuqa’ rutunuxik taq KI output. Man nujikib’a’ ta jun nimaq o najinäq ruq’ij qajik ri winäqil ch’ob’onïk. [13]

K’atzinel na’ojRi KI tikirel nuchojmirisaj ri samaj chuqa’ ri okem pa etamab’äl. We re’ nuk’iyirisaj etamab’äl, ximonem o rusachik etamab’äl, nuxim ri’ rik’in ri samaj, okisanel, runuk’ulem samajb’ey chuqa’ moloj.

10. Ri retamab’äl k’ulwachinem

Ri man e k’o ta niketamab’al tikirel yalan yetob’äx ruma ri KI. Pa junam, amaq’el man k’o ta ri etamab’äl richin nikitz’ët na’ojel taq sachoj.

Ri nab’ey okisanel aninäq nrïl jun tzolin tzij ri nik’ut achi’el ajna’oj.

Ri ajna’oj yalan tikirel nutz’ët akuchi’ man jik ta ri tzolin tzij.

Wawe’ nitz’uk jun retamab’äl k’ulwachinem:

Ri yalan nuto’ox tikirel pa junam ja yalan nuxim ri’ rik’in ri tob’äl.

Man jun ch’owen ta chuwäch ri KI-assisted tijonïk. Ri KI tikirel ütz nutzijoj, yerutzolij chik k’utunïk, yerutz’ük k’amab’ey chuqa’ nuya’ winaqil rutzolin tzij.

Ri k’atzinel ja ri rub’eyal rokisaxik.

Ri nik’utun:

“Tatzijoj chwe ri rub’eyal ri suk’umanem, taq’ala’ ri man ejik ta chuqa’ k’a ri’ tanik’oj ri nuch’ob’onik,”

nrokisaj ri KI pa jun chik rub’eyal chuwäch ri nik’utun:

“Tasük ri samaj chuqa’ tatz’ib’aj ri ya’oj.”

Pa ri nab’ey, ri KI tikirel nuto’ ri ruk’iyirisaxik etamab’äl. Pa ri ruka’n, tikirel nuchojmirisaj ri q’alajinäq ruq’isb’äl majun ruk’iyirisaxik ri ruxe’el kowinem.

Ruma ri’, ri retz’etel bullshit man xa xe ta ri samajib’äl nunik’oj.

Chuqa’ nunik’oj ri qayon qajachon samaj rik’in.

11. Ri ajwinäq taq ruq’isb’äl

11.1 Tijonïk

Ri tijonïk man xa xe ta rutz’ukik ütz taq ruq’isb’äl. Nuk’iyirisaj taq kowinem: sik’inïk, junamaxïk, jikib’anïk, cholanïk, k’utunïk, sachonïk chuqa’ suk’umanïk.

Ri KI tikirel yeruto’ re taq rub’eyal re’. Po chuqa’ tikirel yeruch’utirisaj.

Ruma ri’, ri taq tijob’äl chuqa’ nim tijob’äl man taqalik ta xa xe Prompting nikitijoj. Ri tijoxela’ k’o chi nikijäch taq rutzolin tzij KI, nikichajij xe’el taq tzij, nikitz’ët yalan k’iyirsan taq b’änikil, nikitz’ük ch’owen taq na’oj chuqa’ yetikïr nikitzijoj ri rupam majun KI.

Ri k’atzinel nik’oxïk tajin nijalwachïx.

Tajin ko’ol nub’än we jun winäq tikirel nutz’ük jun jeb’ël tz’ib’anïk. Tajin nïm nub’än we nuch’ob’, nuch’ojij chuqa’ nusuk’umaj. Ja kan achi’el ojer pa tijob’äl, toq niqawäch’ej ri qasamaj chrij ri nab’ey tijoxel.

11.2 Ri ruwach’ulew samaj

Pa k’ïy taq rub’eyal etamab’äl, ri rajil rutz’ukik tikirel aninäq niqaj chuwäch ri rajil runik’oxik kuma ajna’oj.

Jun rutzijol samaj tikirel nitz’uk pa jub’a’ taq ch’utiramaj. Po ri rajilab’al, xe’el taq tzij chuqa’ ruq’isb’äl k’o wi chi yenik’öx. We re rajil nik’oxik re’ yeq’axäx chi ke achib’il o loq’öy, ri ruyon aninäq samaj tikirel nik’iy toq niqaj ri rusamaj ri ronojel samajb’ey.

Ruma ri’, ri taq moloj man xa xe ta output taqalik nikietaj. K’o chi nikitz’ët ri rusamaj nik’oxik, rajil sachoj chuqa’ ruk’iyirisaxik etamab’äl.

11.3 Na’ojil kanob’äl

Ri rutzil na’ojil kanob’äl man nitz’uk ta ruma jun ajtij ch’ab’äl. Nitz’uk ruma taq rub’eyal, tzij, choltzij, nik’oxik chuqa’ tikirel uk’amuluxik.

Jun xe’el tzij k’o chi k’o. K’o chi sik’in. K’o chi nujikib’a’ ri qitzij b’änikil. Jun ajilab’äl k’o chi tikirel nitzeqelb’ëx k’a pa ruxe’el. Ri ajtz’ib’anela’ k’a kiq’eleb’en ronojel tzij.

“Ri KI xuya’ rub’i’ ri xe’el tzij” man jun na’ojil kanob’äl jikib’anem ta.

11.4 Ri ajwinäq k’ojlem

Ri generative KI nuch’utirisaj ri rajil rupam ri ütz rub’eyal ch’ab’äl. Ruma ri’, ri kajilab’al nik’ax qitzij taq tz’ib’anïk tikirel aninäq nik’iy chuwäch ri ajwinäq kowinem richin yenik’öx.

Toq ri jikib’an kanob’äl chuqa’ ri tz’ukun nik’ax qitzij junam yek’ut, tikirel nipe epistemic ch’upül: ri na’oj chi man tikirel ta chik netamäx achike qitzij.

11.5 Majunamil

Ri KI tikirel nuya’ junam okem pa etamab’äl. Pa junam, k’o ri k’axk’ol jun k’ak’a’ majunamil chij ri winäq yetikïr nikitz’ët rik’in etamab’äl ri taq KI output chuqa’ ri winäq k’o chi yekikuqub’a’ kik’u’x pa ri ruwäch.

We man k’o ta ajwinäq tijonïk chuqa’ runik’oxik samajb’ey, ri kowinem richin nik’oxïk tikirel nitz’uk jun k’ak’a’ ruma majunamil.

Ri pixa’ “Tanik’oj ri tzolin tzij” man nuchajij ta jun winäq ri majun ramaj, majun retamab’al chuqa’ majun rokeb’al pa jikïl taq xe’el tzij.

12. Ri q’eleb’enïk man nitikirib’ëx ta rik’in ri okisanel

Man k’ayew ta nelesäx xa jun rajowaxik chupam ronojel re’:

Ri winäq k’o chi yalan nikich’ob’ rik’in nik’oxik.

Rik’in re’, ri ya’öl taq samaj chuqa’ moloj tikirel nikijach ri k’axk’ol chrij ri jujun okisanel.

Ri rucholajem q’eleb’enïk k’o chi nitikirib’ëx pa ri jun chik rub’eyal.

Nab’ey: ya’öl taq samaj

Ri ya’öl taq samaj k’o chi nikib’än runuk’ulem samajb’ey richin yech’utirisäx etaman taq sachoj, yetzeqelb’ëx xe’el taq tzij chuqa’ yeq’alajin ri man ejik ta. Man taqalik ta amaq’el nikik’üt ri ruch’ab’äl jikilem yalan nïm chuwäch ri nuya’ q’ij ri jikib’anem.

Ruka’n: taq moloj

Ri taq moloj k’o chi nikijikib’a’ pa achike samaj tikirel nrokisaj ri KI, achike taq nik’oxik k’atzinel, achike ruq’eleb’en chuqa’ jampe’ k’o chi nichup jun rub’eyal.

Rox: ajwinäq taq molaj

Ri qanob’äl chuqa’ chajinïk k’o chi nikijikib’a’ audit, q’eleb’enïk, b’isonïk, tijonïk chuqa’ ri okem pa ruyon tzijol.

Rukaj: okisanela’

Ri okisanela’ nikajo’ epistemic chajinïk. Po man taqalik ta chi rije’ ri ruq’isb’äl chajinel richin taq samajb’ey ri man yetikïr ta nikichajij rik’in ajna’oj etamab’äl.

K’atzinel na’ojLa ko’öl ri tikirel runik’oxik jun winäq chuqa’ la nïm ri tikirel k’axk’ol, man taqalik ta chi ri jikilem nuxim ri’ rik’in jun winaqil retz’etel bullshit.

Ri Artikel 4 richin ri EU AI Act yerusamajib’ej ri ya’öl taq samaj chuqa’ deployers richin nikib’än taq tob’äl richin jun tz’aqät patan KI literacy chi ke ri kisamajela’ chuqa’ ch’aqa’ chik winäq yesamäj pa kib’i’.

Po ri KI literacy man taqalik ta nijunamäx rik’in retamab’al samajib’äl o prompt training. Chuqa’ k’o chi nrokisaj ri kowinem richin ütz yech’ob’ taq output, yetz’et ri taq k’isb’äl chuqa’ nichup samaj toq man tz’aqät ta ri jikib’anem.

13. Ri ch’oj rik’in ri runa’oj product

Jun samajb’ey ri amaq’el nuq’alajisaj man jik ta, yeruk’üt ch’owen taq na’oj, yeruk’waj okisanela’ pa nab’ey taq xe’el tzij chuqa’ man nitzolin ta tzij toq man tz’aqät ta ri jikib’anem, tikirel nik’ax yalan k’ayew chuwäch jun samajb’ey ri aninäq nuya’ jun q’alajinäq tzolin tzij.

Ri taq product amaq’el yenuk’ pa aninäq samaj, ramaj rokisaxik, ko’öl rusachik okem chuqa’ nïm tununem. Po ri rutzil etamab’äl tikirel nrajo’ q’atoj:

Ramaj, nik’oxik, chik taq k’utunïk, man etaman ta, ch’owen, jujun mul majun tzolin tzij.

Re’ man nub’ij ta chi ri k’ayib’äl moloj amaq’el yekitz’ük itzel taq samajb’ey. Nub’ij chi ri rutzil qitzij man pa ruyon ta nipe chupam jun ütz rokisaxik k’ulwachinem.

Re’ ja jun k’utunïk chrij runuk’ulem samajb’ey, taq rub’eyal k’ayij chuqa’ ajmolaj ch’owen kowinem.

14. Jun samajel rub’eyal nik’oxik

Jun samajel retz’etel bullshit man amaq’el ta junam rub’eyal kowinik. Nutikirib’ej rik’in ri k’axk’ol.

Xak 1: Tijikib’äx ri taq ruq’isb’äl

¿Achike nik’ulwachitäj we sachinäq ri tzolin tzij?

Jun man q’eleb’en ta brainstorming nrajo’ ko’öl chajinïk chuwäch jun aq’omab’äl, qanob’äl, pwäq o ajwinäq qitzij b’änikil.

Xak 2: Kejach ri taq b’änikil

¿Achike taq b’änikil e qitzij taq wachinäq? ¿Achike e ch’ob’onïk? ¿Achike e chwa’q kab’ij taq na’oj? ¿Achike e pixa’? ¿Achike e q’ijila’ taq na’oj?

Xa xe ri jachon taq b’änikil tikirel ütz yenik’öx.

Xak 3: Tiq’alajisäx ri ruk’ojlem samajb’ey

¿La jun ruxe’el model nitzolin tzij rik’in ri rub’eyal etamab’äl xtijöx? ¿La ri application nrokisaj k’ak’a’ web sources? ¿La nok pa jun jikib’an database? ¿La xb’an jun ajilab’anïk o xa xe xna’ojïx rik’in ch’ab’äl?

Xak 4: Kechajïx ri xe’el taq tzij

¿La k’o ri xe’el tzij? ¿La ütz ri ajtz’ib’anel, b’i’aj chuqa’ q’ij? ¿La jun nab’ey xe’el tzij? ¿La nujikib’a’ ri qitzij b’änikil? ¿La yalan xk’iyirisäx ri ruq’isb’äl?

Xak 5: Kejachjach ri ajilab’äl

Ri ajilab’äl nikajo’ ruxe’el etab’äl, ramaj, konojel winäq, rub’eyal chuqa’ junamaxïk etab’äl.

“40 Prozent” man jun jikïl tzijol ta k’a man q’alaj ta: 40 Prozent richin achike, jampe’, chikij achike winäq chuqa’ nijunamäx rik’in achike?

Xak 6: Kekanöx ch’owen taq na’oj

¿Achike jikïl na’oj nitz’ilon chrij ri tzolin tzij? ¿Achike q’atoj nub’ij jun ajna’oj? ¿Achike tzijol tikirel nujäl ri ruq’isb’äl na’oj?

Xak 7: Tiwokisäx oxi’ taq ruyon nik’oxik

Ri ruk’u’x taq b’änikil nikajo’ jun ruyon rub’eyal jikib’anïk: nab’ey xe’el tzij, ajna’oj database, rucholaj qanob’äl, ajch’akulal ajilab’äl, systematic review o jun q’ijilan ajna’oj winäq.

K’ïy taq tzolin tzij kuma ximon KI systems man pa kiyon ta e ruyon jikib’anem.

Xak 8: Tikirel nichup

We jun b’änikil man tikirel ta ütz ninik’öx, ri qitzij etal ja:

Man jikib’an ta.

Re’ man jun sachoj ta. Ja epistemic ch’ajch’ojil.

15. Ri ch’owen taq na’oj

Ri winäq chuqa’ nikitz’ük bullshit

Qitzij. Ri KI man ja ta ri nab’ey ruma.

Po tikirel nujäl ri rajil rutz’ukik, ranin chuqa’ rujalel nik’ax qitzij taq rupam. Rik’in re’, jun winäqil k’ayewal tikirel nitz’uk jun k’ayewal richin nïm etab’äl.

Ri amaq’el nik’oxik nusäch ri tob’äl

Chuqa’ qitzij, we ronojel man k’axk’ol ta samaj nik’ulutäj achi’el jun yalan k’axk’ol rub’eyal.

Ruma ri’, ri nik’oxik k’o chi nuk’ül ri k’axk’ol. La nïm ri taq ruq’isb’äl, nïm ri rub’eyal jikilem.

Ri KI tikirel ütz nich’ob’on chuwäch ri winäq

Pa jujun taq samaj, ja’.

Ri retz’etel bullshit man nrajo’ ta nuk’üt ri winäqil taqelal achi’el majun k’isb’äl. Nrajo’ nikichajij ki’ ri winäqil chuqa’ samajib’äl taq sachoj rik’in nikijunamaj kiwach.

Jujun mul ri winäq k’o chi nusuk’umaj ri KI. Jujun mul ri KI k’o chi nusuk’umaj ri winäq.

Ri ütz taq samajb’ey nikijikib’a’ chi e ka’i’ tikirel.

Majun tikirel nunik’oj ronojel pa ruyon

Ja kan ruma ri’ ri winaqil taq moloj ek’äs ruma ri jachon samaj chuqa’ jikib’an kuqub’äl k’u’x.

Ri retz’etel bullshit man nub’ij ta chi jun winäq pa ruyon nukamuluj ronojel ajilab’anïk. Nub’ij retamaxik jampe’ ri amaq’el kuqub’äl k’u’x nik’atzin chuqa’ jampe’ nik’atzin jun xe’el tzij, rub’eyal o ajna’oj winäq.

Ri b’i’aj yalan ch’ayonel

Man ta ütz ta richin jun technical standard. Pa ajwinäq ch’owen k’o rusamaj: rik’in kow tzij nub’ina’aj ri jaloj chij ri nik’ulwachin ch’ab’äl chuqa’ ri man q’ijilan ta etamab’äl taqelal.

Richin ri b’i’aj nikowin pa na’ojil kanob’äl, k’o chi q’alaj ri ruk’isb’äl.

Man nucholaj ta ri rutzijonem ri samajib’äl.

Nucholaj jun ajwinäq k’ayewal richin nik’oxik.

16. Ruq’isb’äl: Ri samajib’äl tikirel nitzolin tzij

Xtiqokisaj ri KI.

Wakami nimaq’a’. Richin e-mails, kanob’äl, q’axanïk ch’ab’äl, nik’oxik, tijonïk, programming, nuk’samaj, na’ojil kanob’äl chuqa’ taq na’oj.

Ri k’atzinel kowinem man xa xe ta chik k’o pa rutz’ukik ütz taq tzolin tzij.

K’o pa ri kowinem richin netamäx nik’ox ri ruk’ojlem jun tzolin tzij.

¿La etamab’äl re’? ¿Jun nik’ax qitzij na’oj? ¿Jun man tz’aqät ta ch’utirisanem? ¿Jun qitzij xe’el tzij? ¿Jun pixa’ majun tz’aqät ruxe’el? ¿O jun jeb’ël ruch’ab’äl ruwäch ri man nikowin ta pa etamab’äl?

Ri retz’etel bullshit man nuchajij ta chuwäch ronojel sachoj.

Nuchajij ri jaloj chij ch’ab’äl chuqa’ etamab’äl, chij rutzijoxkil chuqa’ jikib’anem, chij tob’äl chuqa’ taqelal.

La yalan yejik, ko’öl mul tikirel yek’ulwachitäj sachoj. Po ri man k’ïy ta sachoj tikirel k’ayew chik yetz’et, ruma ri nïm jikilem tikirel nuch’utirisaj ri tzijonel chajinïk. Ri kanob’äl chrij automation ojer kan nuk’utuj chajinïk chuwäch misuse, disuse chuqa’ overuse richin technical systems. [15]

Ri samajib’äl tikirel nitzolin tzij.

Po majun winäq, majun k’ayib’äl moloj chuqa’ majun molaj taqalik nutz’ët jun nik’ulwachin tzolin tzij achi’el etamab’äl xa ruma nik’ulwachin.